Czasownik "być" Verbum "sum"

Znaczenie i użycie

Czasownik sum, esse, fuī oznacza „być”. Jest czasownikiem nieregularnym. Formy podstawowe to: sum — „jestem”, esse — „być” oraz fuī — „byłem, byłam”. Nie posiada strony biernej.

Jako łącznik łączy podmiot z orzecznikiem: Marcus magister est — „Marek jest nauczycielem”. Rzeczownik magister ma tu mianownik, podczas gdy polskie „nauczycielem” ma narzędnik. Orzecznik przymiotnikowy zgadza się z podmiotem w rodzaju, liczbie i przypadku: Puella laeta est — „Dziewczynka jest wesoła”. Może też informować o znajdowaniu się w jakimś miejscu: Marcus in scholā est — „Marek jest w szkole”.

Jako czasownik posiłkowy tworzy z imiesłowem złożone formy innych czasowników, np. laudātus est — „został pochwalony”.

Tryb oznajmującyIndicativus

Praesens, imperfectum i futurum I

Formy sum, eram i erō oznaczają odpowiednio „jestem”, „byłem” i „będę”. Imperfectum przedstawia stan trwający w przeszłości, np. Tum Rōmae eram — „Wtedy byłem w Rzymie”.

Perfectum, plusquamperfectum i futurum II

Z tematu fu- tworzy się perfectum, plusquamperfectum i futurum II. Plusquamperfectum oznacza stan wcześniejszy od innego momentu w przeszłości, a futurum II — wcześniejszy od momentu w przyszłości.

Obok fuērunt występuje także fuēre — „byli, były”.

Tryb rozkazującyImperativus

Formy teraźniejsze i przyszłe należą do różnych paradygmatów, choć w polskim przekładzie mogą brzmieć tak samo. Formy przyszłe występują zwłaszcza w przepisach i uroczystych nakazach.

Imperativus praesentis

• 2. pers. sing. es! — „bądź!”
• 2. pers. plur. este! — „bądźcie!”

Imperativus futuri

• 2. pers. sing. estō! — „bądź!”
• 3. pers. sing. estō! — „niech będzie!”
• 2. pers. plur. estōte! — „bądźcie!”
• 3. pers. plur. suntō! — „niech będą!”

Tryb łączącyConiunctivus

Tryb łączący ma cztery czasy. Jego przekład zależy od funkcji zdania: Utinam hīc sit! — „Oby tu był!” (nadzieja, teraz tu jest albo nie), Utinam hīc esset! — „Oby tu był!” (życzenie, teraz go tu nie ma). Praesens i imperfectum nie odpowiadają więc bezwzględnie polskiemu czasowi teraźniejszemu i przeszłemu. Więcej o znaczeniach w artykule o trybie łączącym.

Warianty i formy archaiczne

W perfectum przyjmujemy zapis fuerīs, fuerīmus, fuerītis z długim ī.

Krótkie i jest wariantem końcówek -eris/-erimus; por. uwagę przy coniunctivus perfecti.

Formy siem, sies, siet, sient oraz fuam, fuas, fuat, fuant są archaiczne; można je spotkać także jako archaizmy w późniejszej poezji. Natomiast warianty imperfectum forem, fores, foret, forent występują również w łacinie klasycznej i odpowiadają formom essem, esses, esset, essent.

Formy bezosobowe

Bezokoliczniki

• Infinitivus praesentis activi: esse — „być”.
• Infinitivus perfecti activi: fuisse — „być” wcześniej niż czynność czasownika nadrzędnego.
• Infinitivus futuri activi: futūrus, -a, -um esse lub fore — „być” później niż czynność czasownika nadrzędnego.

W ACI imiesłów przyszły przyjmuje biernik i zgadza się z podmiotem bezokolicznika: Dīcit sē futūrum esse magistrum — „Mówi, że będzie nauczycielem”. Można też użyć nieodmiennego fore, które jest bezokolicznikiem, a nie imiesłowem.

Imiesłów i brakujące formy

W zwykłej odmianie klasycznej sum ma tylko imiesłów przyszły czynny: futūrus, -a, -um. Nie ma imiesłowu przeszłego, gerundium, gerundivum ani supinum. Imiesłów teraźniejszy nie należy do jego zwykłego paradygmatu: ēns występuje w łacinie późnej i filozoficznej. Złożenia absum i praesum mają natomiast formy absēns i praesēns.

Złożenia czasownika sum

Złożenia zasadniczo zachowują odmianę sum, ale mogą wykazywać zmiany na granicy przedrostka i tematu. Przykłady:

• ab + sum = absum, abesse, afui - być nieobecnym
• ad + sum = adsum, adesse, affui - być obecnym
• de + sum = desum, deesse, defui - brakować
• in + sum = insum, inesse, fui - znajdować się w czymś
• inter + sum = intersum, interesse, interfui - brać udział w czymś
• ob + sum = obsum, obesse, obfui - przeszkadzać
• prae + sum = praesum, praesse, praefui - przewodniczyć
• pro + sum = prosum, prodesse, profui - pomagać
• sub + sum = subsum, subesse - być pod, być blisko
• super + sum = supersum, superesse, superfui - zostać, przetrwać

Forma perfectum subfuī bywa podawana w gramatykach szkolnych, ale niektóre źródła traktują subsum jako czasownik bez perfectum.

Posse i prodesse — ważne złożenia

Possum, posse, potui — „móc, potrafić”: possum, potes, potest, possumus, potestis, possunt. W imperfectum: poteram, w futurum: potero. Nie tworzymy tych form przez samo dodanie pos- do całej odmiany sum.

Prosum, prodesse, profui — „pomagać, przynosić pożytek”: prosum, prodes, prodest, prosumus, prodestis, prosunt. Przed formami zaczynającymi się od e- występuje prod-, np. proderam, prodero. Hoc mihi prodest — „To mi pomaga”.

Legere possum — „Potrafię czytać”: possum uzupełnia bezokolicznik. Amicis prosumus — „Pomagamy przyjaciołom”: prosum łączy się z celownikiem. Więcej czasowników nieregularnych.

Ćwiczenie

Amicis prodesse possumus.

Rozpoznaj czasownik osobowy, bezokolicznik i celownik, a następnie przetłumacz zdanie.