Składnia nazw miejscowości

Nazwy miast i małych wysp w określeniach miejsca zwykle występują bez przyimka. Podstawowy schemat to: Accusativus — „do”, Ablativus — „z”, a Locativus lub Ablativus — „w”, zależnie od wzoru odmiany nazwy. Przy małych wyspach chodzi zwłaszcza o wyspy utożsamiane z miejscowością o tej samej nazwie; użycie mniej znanej nazwy warto potwierdzić w słowniku. Przykłady:

• quo? - dokąd? + Accusativus:

  Romam - do Rzymu	Corinthum - do Koryntu
  Athenas - do Aten	Rhodum - na wyspę Rodos
  Carthaginem - do Kartaginy	Varsoviam - do Warszawy
  Neapolim - do Neapolu	Cracoviam - do Krakowa
  Delphos - do Delf	Wratislaviam - do Wrocławia
  Pompeios - do Pompejów

• unde? - skąd? + Ablativus:

  Romā - z Rzymu	Corintho - z Koryntu
  Athenis - z Aten	Rhodo - z wyspy Rodos
  Carthagine - z Kartaginy	Varsovia - z Warszawy
  Neapoli - z Neapolu	Cracovia - z Krakowa
  Delphis - z Delf	Wratislavia - z Wrocławia
  Pompeiis - z Pompejów

• ubi? - gdzie? + Locativus
  • Jeśli nazwa miejscowości jest w liczbie pojedynczej deklinacji I i II, Locativus ma formę Genetivu:

    Romae - w Rzymie	Cracoviae - w Krakowie
    Corinthi - w Koryncie	Varsoviae - w Warszawie
    Rhodi - na wyspie Rodos	Wratislaviae - we Wrocławiu

  • Jeśli nazwa miejscowości jest w liczbie mnogiej lub w deklinacji III, Locativus ma formę Ablativu:

    Athenis - w Atenach	Delphis - w Delfach
    Carthagine - w Kartaginie	Pompeiis - w Pompejach
    Neapoli - w Neapolu

Warianty form: w loc. sing. III deklinacji może występować zarówno końcówka -i, jak -e: Carthagine lub Carthagini - w Kartaginie. Jeśli nazwa miejscowości jest równozgłoskowa (parisyllaba) i kończy się na -is, wówczas w acc. sing. kończy się na -im, zaś w abl. sing. na -i: Neapolis, -is - acc. sing. Neapolim, abl. sing. Neapoli.

Przykłady:

Romam/Athenas/Corinthum/Carthaginem (acc.) propero.
Spieszę do Rzymu/Aten/Koryntu/Kartaginy.

Roma/Athenis/Corintho/Carthagine (abl.) venio.
Przybywam z Rzymu/Aten/Koryntu/Kartaginy.

Romae/Athenis/Corinthi/Carthagine (loc.) sum.
Jestem w Rzymie/Atenach/Koryncie/Kartaginie.

Roma (abl.) Athenas (acc.) propero. - Spieszę z Rzymu do Aten.
Romam (acc.) Athenis (abl.) propero. - Spieszę do Rzymu z Aten.

Roma (abl.) abscedam et Carthaginem (acc.) veniam.
Wyjadę z Rzymu i przybędę do Kartaginy.

Caesar Brundisio (abl.) ad Africam navigavit.
Cezar żeglował z Brundyzjum do Afryki.

Nazwy większych wysp oraz krajów występują z odpowiednimi przyimkami. Jeśli w wyrażeniu występuje ogólne słowo urbs - miasto, oppidum - osada, insula - wyspa, zwykle używa się z nim przyimka (w odpowiednim przypadku). Są jednak wyjątki, jak w przykładzie z Antiochią poniżej:

Romam ad urbem - do miasta Rzym
Roma ex urbe - z miasta Rzym
Romae in urbe - w mieście Rzym

W podstawowym znaczeniu przestrzennym ad wskazuje kierunek ku miejscu lub jego okolicę, a in + Accusativus — ruch do jego wnętrza. Ab wskazuje punkt, od którego następuje oddalenie, a ex — wyjście z wnętrza:

Ad Italiam pervenit. - Dotarł w pobliże Italii. (gdzieś w pobliżu)
In Italiam pervenit. - Dotarł do Italii. (do punktu wewnątrz)
Ab Italia profectus est. - Wyruszył od strony Italii. (skądś w pobliżu)
Ex Italia profectus est. - Wyruszył z Italii. (skądś wewnątrz)

Niektóre rzeczowniki pospolite mają utrwalone bezprzyimkowe określenia miejsca. Nie oznacza to, że nigdy nie łączą się z przyimkami:

utrwalone wyrażenia: inne rzeczowniki, które zachowały Locativus, to bellum, -i - wojna, militia, -ae - służba wojskowa, vesper, -i - wieczór oraz animus, -i - umysł, dusza. Podobnie, jak w języku polskim, Locativy rzeczowników bellum, militia i vesper mają znaczenie czasowe: belli (loc.) - na wojnie (= w czasie wojny), militiae (loc.) - na służbie wojskowej (= w czasie służby), vesperi (vespere) (loc.) - wieczorem. Locativu animi używa się z kilkoma czasownikami i przymiotnikami oznaczającymi odczuwanie:

Marcus me excruciat animi - Marcus dręczy mój umysł (dosł. mnie w umyśle)
me animi fallit - umysł mnie zwodzi (dosł. mnie zwodzi w umyśle)
aeger animi - chory na duszy
confusus animi - niespokojny w duchu
sanus mentis aut animizdrowy na umyśle lub duchu

Jeśli w apozycji do rzeczownika w Locativie stoi rzeczownik pospolity, który nie posiada Locativu, występuje on w Ablativie. Apozycja, czyli dopowiedzenie, to uzupełnienie informacji, które zwykle występuje w tym samym przypadku, co określany rzeczownik (tak jak w języku polskim). Przykłady:

Antiochiae (loc.), celebri (abl.) quondam urbe (abl.)
w Antiochii, niegdyś słynnym mieście

Albae (loc.) constiterunt, in urbe (abl.) munita (abl.)
zatrzymali się w Albie, w warownym grodzie

Ćwiczenie

Roma Athenas profectus est.

Które miasto jest punktem wyjścia?