Rzeczownik Substantivum

Podobnie, jak czasownik, rzeczownik ma kilka form, których znajomość jest niezbędna, aby go właściwie stosować. W słownikach podaje się zazwyczaj mianownik oraz dopełniacz liczby pojedynczej (często tylko jego końcówkę):

comoedia, -ae f komedia

Właśnie po tej końcówce można stwierdzić, do której deklinacji należy rzeczownik, czyli jak należy go odmieniać. Rozróżnia się pięć deklinacji:

Dekl.	Należą do niej rzeczowniki...	Przykład
I	rodz. żeńskiego i męskiego zakończone w mianowniku Sing. na -a, a w dopełniaczu na -ae	rosa, -ae f róża nauta, -ae m żeglarz
II	przeważnie rodz. męskiego na -us/-er i nijakiego na -um; są też rzeczowniki żeńskie (np. pinus — sosna); dopełniacz kończy się na -i	dominus, -i m pan puer, -i m chłopiec verbum, -i n słowo
III	wszystkich rodzajów, o różnych zakończeniach mianownika Sing., zakończone w dopełniaczu Sing. na -is	leo, -onis m lew lex, legis f prawo nomen, -inis - imię
IV	rodz. męskiego i żeńskiego zakończone w mianowniku Sing. na -us i rodz. nijakiego zakończone na -u; dopełniacz kończy się na -us	gradus, -us m krok manus, -us f ręka cornu, -us n róg
V	przeważnie rodz. żeńskiego, na -es w mianowniku i -ei w dopełniaczu; meridies jest męski, a dies zwykle męski (w Sing. bywa żeński)	res, rei f rzecz facies, -ei f twarz

Zobacz także: Deklinacja ze schematami końcówek.

Gramatyka łacińskiego rzeczownika jest zbliżona do polskiej: rzeczownik odmienia się przez przypadki (casus) i liczby (numeri) oraz posiada rodzaj (genus).

RodzajGenus

W łacinie wyróżnia się trzy rodzaje gramatyczne (genera): męski - masculinum (m), żeński - femininum (f) oraz nijaki - neutrum (n). Rodzaj rzeczownika może być naturalny, tzn. zgodny z płcią osoby lub zwierzęcia, które oznacza, lub gramatyczny, tzn. zgodny z końcówką gramatyczną. Rzeczowniki oznaczające mężczyzn są rodzaju męskiego, zaś oznaczające kobiety - rodzaju żeńskiego (kursywą zaznaczono skrót od łacińskiej nazwy rodzaju):

frater m - brat
pater m - ojciec
femina f - kobieta
soror f - siostra

Rzeczowniki oznaczające osoby można podzielić na dwie grupy:

nomina communia - posiadające jedną formę dla obu rodzajów, np. incola - mieszkaniec/mieszkanka, civis - obywatel/obywatelka
nomina mobilia - posiadające odmienną formę dla rodzaju męskiego i żeńskiego, np. filius - syn, filia - córka

Z reguły nazwy wiatrów i rzek są rodzaju męskiego (Sequana m - Sekwana), zaś nazwy drzew - rodzaju żeńskiego (laurus f - drzewo laurowe). Rzeczowniki oznaczające zwierzęta mają zwykle jedną formę dla samców i samic, np. aquila f - orzeł, vulpes f - lis. W takich przypadkach płeć rozróżnia się na podstawie towarzyszących im przymiotników masculinus i femininus:

vulpes masculina - lis
vulpes feminina - lisica

Warto zwrócić uwagę na formę przymiotnika masculinus - masculina, który przystosowuje się do rodzaju żeńskiego rzeczownika, choć w rzeczywistości oznacza przynależność do rodzaju męskiego. Nieliczna grupa rzeczowników oznaczających zwierzęta posiada zarówno formę męską, jak i żeńską:

gallus - kogut, gallina - kura
asinus - osioł, asina - oślica

PrzypadekCasus

W łacinie wyróżniało się siedem przypadków (casus):

	Nazwa	Pytanie	Funkcja podstawowa
1.	Nominativus (Nom.)	quis? quid?	przypadek podmiotu oraz orzecznika w orzeczeniu imiennym (być ... - ... esse)
2.	Genetivus (Gen.)	cuius?	przypadek wskazujący na przynależność lub pochodzenie
3.	Dativus (Dat.)	cui?	przypadek dopełnienia dalszego
4.	Accusativus (Acc.)	quem? quid?	przypadek dopełnienia bliższego
5.	Ablativus (Abl.)	quo?	przypadek wyrażający przyczynę, sposób, czas lub inne okoliczności
6.	Locativus (Loc.)	ubi?	przypadek wskazujący miejsce zdarzenia; tą funkcję przejął prawie całkowicie Ablativus
7.	Vocativus (Voc.)		przypadek adresata, do którego zwraca się podmiot

Zobacz także: Gramatyka - Funkcje przypadków.

LiczbaNumerus

W łacinie klasycznej wyróżnia się dwie liczby (numeri): liczbę pojedynczą - singularis (sing.) oraz liczbę mnogą - pluralis (plur.). Dawniej (podobnie, jak w staropolszczyźnie) istniała jeszcze liczba podwójna - dualis, która uległa zanikowi.

Generalnie rzeczowniki odmieniają się przez liczby, tzn. występują zarówno w liczbie pojedynczej, jak i mnogiej. Istnieje jednak pewna grupa rzeczowników posiadająca wyłącznie liczbę pojedynczą (singularia tantum), oraz grupa rzeczowników występująca wyłącznie w liczbie mnogiej (pluralia tantum).

Rzeczowniki używane zwykle w liczbie pojedynczej: Nazwy materiałów i pojęć abstrakcyjnych nie zawsze są ścisłymi singularia tantum: liczba mnoga może oznaczać np. rodzaje, przedmioty z danego materiału lub poszczególne przejawy cechy.
aurum, -i n - złoto
fides, -ei f - wiara
iustitia, -ae f - sprawiedliwość
plumbum, -i n - ołów
sapientia, -ae f - mądrość
vestis, -is f - odzież, ubranie (w klasycznej prozie zwykle sing.; vestes jest poświadczone m.in. w poezji i późniejszej prozie)
vulgus, -i n - lud
Pluralia tantum:
arma, -orum n - broń, oręż
castra, -orum, n - obóz
divitiae, -arum f - bogactwo
fides, -ium f - struny
liberi, -orum m - dzieci
majores, -um m - przodkowie
moenia, -ium n - mury miejskie
nuptiae, -arum f - ślub

Ćwiczenie

Poeta bonus venit.

Dlaczego bonus, skoro poeta kończy się na -a?

Odpowiedź

Poeta jest rodzaju męskiego; bonus zgadza się z nim w rodzaju, liczbie i przypadku. „Dobry poeta przychodzi”. Rodzaju nie ustalamy wyłącznie z ostatniej litery.