Czasowniki bezosobowe Verba impersonalia

Czasowniki bezosobowe i czasowniki użyte bezosobowo występują zwykle w 3. osobie liczby pojedynczej. Nie mają osobowego podmiotu, podmiot może jednak być wyrażony przez bezokolicznik, konstrukcja ACI lub zdanie podrzędne. Przy niektórych czasownikach może też wystąpić zaimek nijaki, np. hoc — „to”.

Jak rozpoznać konstrukcję bezosobową?

Brak zapisanego podmiotu nie wystarcza do rozpoznania konstrukcji bezosobowej. Venit — „przychodzi” może mieć domyślny podmiot „on” lub „ona”. W pluit — „pada deszcz” nie chodzi o przemilczaną osobę wykonującą czynność.

Niektóre czasowniki występują przede wszystkim bezosobowo, np. pudet, oportet. Inne mają również zwykłą odmianę osobową: vaco — „mam wolny czas”, ale vacat może znaczyć „jest czas”. Dobór przypadków wymaganych przez czasownik zależy od konkretnego użycia.

Język prawny: wyjątkowo spotyka się rozkazujące liceto — „niech będzie wolno”.

Bezosobowość nie oznacza ograniczenia do czasu teraźniejszego: oportet — „trzeba”, oportuit — „trzeba było”, licebit — „będzie wolno”. Spotykamy też bezokoliczniki, np. oportere, licere. Zasób form zależy od konkretnego czasownika.

Najważniejsze grupy i ich składnia

Pogoda i pora dnia

• pluit — pada deszcz; ningit — pada śnieg; grandinat — pada grad.
• rorat — opada rosa; fulgurat — błyska; tonat — grzmi.
• vesperascit — zmierzcha; lucescit lub luciscit — świta.

Zwykle nie wskazujemy tu podmiotu. Czasownik może jednak wystąpić osobowo z nazwą bóstwa: Iuppiter tonat. — „Jowisz grzmi”.

Inne użycia: w komedii spotykamy luciscit hoc — „świta”, z zaimkiem nijakim hoc. W poezji możliwe są nietypowe podmioty i użycia przenośne: Fundae saxa pluunt. — dosłownie: „Proce sypią kamienie jak deszcz”; naturalnie: „Z proc pada deszcz kamieni”.

Uczucia: biernik osoby i dopełniacz przyczyny

• miseret — wzbudza litość, współczucie;
• paenitet — wzbudza żal z powodu czegoś;
• piget — budzi niechęć, niezadowolenie;
• pudet — napełnia wstydem;
• taedet — nuży, budzi znużenie.

Osobę doznającą uczucia wyraża biernik (acc.), a przyczynę uczucia zwykle dopełniacz (gen.). Przyczynę może też wyrażać bezokolicznik lub zdanie podrzędne, np. z quod — „że”.

Mea mater, tui me miseret.
Dosłownie: Matko moja, współczucie z powodu ciebie ogarnia mnie.
Naturalnie: Matko moja, żal mi ciebie.
Tui jest dopełniaczem przyczyny, a me biernikiem osoby odczuwającej współczucie.

Me mei piget.
Dosłownie: Niechęć do mnie samego ogarnia mnie.
Naturalnie: Jestem niezadowolony z siebie.

Pudet me hoc fecisse.
Dosłownie: Zrobienie tego napełnia mnie wstydem.
Naturalnie: Wstydzę się, że to zrobiłem / zrobiłam.
Fecisse to bezokolicznik perfecti activi: wskazuje czynność wcześniejszą niż odczuwany wstyd.

Bezosobowe miseret odróżniamy od osobowego czasownika deponens misereor — „lituję się, współczuję”, również z dopełniaczem. Jego bierne końcówki nie oznaczają zwykłej strony biernej czasownika bezosobowego.

Zdarzenia, ocena i powinność

Poniższe czasowniki nie mają jednej wspólnej rekcji. Samo znaczenie „zdarza się” lub „wypada” nie pozwala wybrać konstrukcji.

• Licet, libet, placet mogą łączyć się z celownikiem osoby i bezokolicznikiem: mihi licet abire. Przy licet możliwe jest też ACI.
• Oportet, decet, dedecet łączą się z bezokolicznikiem, a przy wskazaniu jego wykonawcy także z ACI: oportet me hoc facere. Delectat, iuvat również mogą wskazywać osobę w bierniku.
• Accidit, contingit, evenit, fit często wprowadzają zdanie z ut i trybem łączącym; przeczenie ma postać ut non, np. accidit ut non veniat. Chodzi o to, co się zdarza, a nie o cel czynności.

Magistratus ei petere licebit.
Dosłownie: Będzie wolno jemu ubiegać się o urzędy.
Naturalnie: Będzie mógł ubiegać się o urzędy. Ei jest celownikiem; magistratus to tutaj biernik liczby mnogiej, dopełnienie petere.

Nil vident nisi quod libet.
Dosłownie: Niczego nie widzą oprócz tego, co się podoba.
Naturalnie: Widzą tylko to, co im się podoba.

Oportet me hoc facere.
Dosłownie: Trzeba, żebym ja to robił / robiła.
Naturalnie: Muszę to zrobić.
Me to biernik, a facere bezokolicznik. Oba wyrazy tworzą ACI.

Oportuit me hoc facere.
Dosłownie: Trzeba było, żebym ja to robił / robiła.
Naturalnie: Powinienem był / powinnam była to zrobić.
Przeszły obowiązek wskazuje oportuit. Zdanie samo w sobie nie stwierdza, że czynność została wykonana.

Accidit ut non veniat.
Dosłownie: Zdarza się, że nie przychodzi.
Naturalnie: Zdarza mu się nie przyjść.

Nie każde użycie czasownika z tej grupy jest bezosobowe: Togae tenues eum decent. — „Delikatne togi mu pasują”. Podmiot togae jest w mianowniku, a decent w liczbie mnogiej.

Videtur może też wystąpić w osobowej konstrukcji NCI: Marcus venire videtur.
Dosłownie: Marek wydaje się przychodzić.
Naturalnie: Wydaje się, że Marek przychodzi.

Libet i licet mają warianty perfectum: libuit / libitum est oraz licuit / licitum est. Nie stanowią one ogólnego wzoru tworzenia strony biernej od czasowników bezosobowych. Formy libens i licens występują także jako przymiotniki.

Licet, oportet mogą też łączyć się z trybem łączącym bez ut, np. dicas licet — „wolno ci mówić”. Osobnym użyciem jest przyzwalające licet — „chociaż”.

Interest i refert: komu i na czym zależy?

Interest i refert znaczą „ma znaczenie, zależy komuś”. Rozróżniamy trzy informacje:

1. Dla kogo? Przy interest osobę może wskazywać dopełniacz: omnium interest — „wszystkim zależy”. Zamiast dopełniacza zaimka osobowego używamy mea, tua, sua, nostra, vestra (ablativus rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej), np. mea interest / mea refert — „mnie zależy”. Refert często występuje bez wskazania osoby; dopełniacz osoby nie jest przy nim zwykłym wzorem klasycznym.
2. Co ma znaczenie? Bezokolicznik, ACI, zdanie z ut / ne lub pytanie zależne. Możliwy jest też zaimek nijaki, np. id — „to”.
3. Jak bardzo? Np. maxime — „najbardziej”, nihil — „wcale” lub dopełniacz wartości magni — „bardzo”.

Tua maxime refert te valere.
Dosłownie: Dla ciebie ma największe znaczenie, że ty jesteś zdrowy.
Naturalnie: Twoje zdrowie ma dla ciebie największe znaczenie.
Tua wskazuje osobę zainteresowaną, a te valere jest ACI.

Quid id nostra refert?
Dosłownie: Jakie znaczenie ma to dla nas?
Naturalnie: Co nas to obchodzi?

Mea nihil interest scire.
Dosłownie: Wiedzieć nie ma dla mnie żadnego znaczenia.
Naturalnie: Nie zależy mi na tym, żeby wiedzieć.

Podobny zapis, inne znaczenie: bezosobowe refert — „ma znaczenie” odróżniamy od refert od refero — „odnosi, donosi”. Nie wyprowadzamy znaczenia konstrukcji mea refert z dosłownego przekładu „wnosi do mojej rzeczy”.

Wyrażenia z est

W difficile est — „jest trudno”, facile est — „jest łatwo” i certum est — „jest pewne” występuje przymiotnik w rodzaju nijakim liczby pojedynczej. Bezokolicznik może pełnić funkcję podmiotu:

Difficile est saturam non scribere.
Dosłownie: Niepisanie satyry jest trudne.
Naturalnie: Trudno nie pisać satyry.

W necesse est — „trzeba, jest konieczne” necesse jest wyrazem nieodmiennym, tradycyjnie klasyfikowanym jako przymiotnik nijaki. Możliwe są m.in. bezokolicznik, celownik osoby z bezokolicznikiem oraz ACI.

Mihi necesse est ire hinc.
Dosłownie: Dla mnie jest konieczne iść stąd.
Naturalnie: Muszę stąd iść.

Wyrażenia te odmieniają formę sum: necesse erat — „trzeba było”, necesse erit — „trzeba będzie”. Obowiązek wyraża także koniugacja omowna bierna, lecz ma inną budowę.

Inne połączenia: necesse występuje również z habere. Po necesse est możliwy jest też tryb łączący, często bez ut.

Opus est: czego i komu potrzeba?

W opus est — „potrzeba” występuje rzeczownik opus. W konstrukcji bezosobowej osoba jest w celowniku, a potrzebna rzecz w ablatiwie:

Graecis iis libris mihi opus est.
Dosłownie: Jest mi potrzeba tych greckich książek.
Naturalnie: Potrzebuję tych greckich książek.
Mihi to celownik osoby, a Graecis iis libris to ablativus potrzebnej rzeczy. Polski dopełniacz „książek” nie odpowiada tu łacińskiemu dopełniaczowi.

Możliwa jest też konstrukcja osobowa: potrzebna rzecz staje się podmiotem w mianowniku, a sum uzgadnia się z nim, np. Dux nobis opus est. — „Potrzebujemy wodza”. W liczbie mnogiej możliwe jest opus sunt. Spotyka się również opus est z bezokolicznikiem lub ACI.

Strona bierna czasowników nieprzechodnich

Wiele czasowników nieprzechodnich, czyli niełączących się z dopełnieniem bliższym w bierniku, można użyć bezosobowo w 3. osobie liczby pojedynczej strony biernej. Nie jest to reguła pozwalająca tworzyć takie formy od każdego czasownika.

Nie powstaje tu osobowy podmiot w mianowniku. W formach złożonych imiesłów ma postać rodzaju nijakiego liczby pojedynczej: pugnatum est. Dosłowne schematy „jest spane”, „było walczone” pokazują łacińską stronę bierną; naturalnie tłumaczymy np. „śpi się”, „walczono”. Konkretne osoby mogą wynikać z kontekstu albo zostać nazwane w zdaniu.

Wykonawcę czynności może wskazywać a / ab z ablatiwem:

Romam a Scipione reditum est.
Dosłownie: Było powrócone do Rzymu przez Scypiona.
Naturalnie: Scypion powrócił do Rzymu.

Acriter ibi pugnatum est.
Dosłownie: Było walczone tam zaciekle.
Naturalnie: Walczono tam zaciekle.

Celownik pozostaje celownikiem. Przy czasowniku pareo — „jestem posłuszny” dopełnienie ma postać celownika także w konstrukcji biernej:

A bonis civibus paretur legibus.
Dosłownie: Jest okazywane posłuszeństwo przez dobrych obywateli prawom.
Naturalnie: Dobrzy obywatele przestrzegają praw.
Legibus to celownik; wykonawcę wskazuje a bonis civibus w ablatiwie. Paretur pozostaje w liczbie pojedynczej.

Od eo występuje też bezokolicznik bierny iri. Jest on m.in. składnikiem bezokolicznika przyszłego strony biernej, np. amatum iri — „mieć być kochanym”.

Ćwiczenie

W każdym przykładzie określamy formę wyróżnionych wyrazów i ich rolę w konstrukcji, a następnie porównujemy przekład dosłowny i naturalny.

1. Me erroris pudet.
2. Mihi libris opus est.
3. Legibus paretur.

Powiązane artykuły

• Czasownik i Koniugacja — formy podstawowe i budowa form osobowych.
• Rekcja — przypadki wymagane przez czasowniki.
• Bezokolicznik, ACI i NCI — konstrukcje z bezokolicznikiem.
• Strona bierna i Koniugacja omowna bierna — budowa form i wyrażanie obowiązku.
• Czasowniki o niepełnym paradygmacie — ograniczony zasób form.