Przymiotnik Adiectivum

Przymiotnik (Adiectivum) zwykle określa rzeczownik, z którym zgadza się pod względem przypadku, liczby i rodzaju. Warto o tym pamiętać, ponieważ w łacinie przymiotnik niekoniecznie występuje obok rzeczownika, który określa. Może też wystąpić rzeczownie, np. boni — „dobrzy ludzie”. Przymiotnik odmienia się według określonej deklinacji; może się także stopniować.

Łaciński przymiotnik może posiadać jedno, dwa lub trzy zakończenia rodzajowe. Jedno zakończenie (np. -s/-x, ale także inne, jak w pauper — ubogi) oznacza, że mianownik sing. jest jednakowy dla rodzaju męskiego, żeńskiego i nijakiego. Te przymiotniki należą do przymiotników III deklinacji. Słownik podaje ich mianownik i dopełniacz sing. (jego końcówkę):

Dwa zakończenia rodzajowe (-is, -e) oznaczają, że mianownik sing. rodzaju męskiego i żeńskiego jest jednakowy i kończy się na -is, a nijakiego na -e. Te przymiotniki również należą do przymiotników III deklinacji. Słownik podaje oba zakończenia (końcówkę drugiego zakończenia) lub liczbę 2:

Występują dwa typy trzech zakończeń rodzajowych:

• -us/-er, -a, -um - są to przymiotniki I i II deklinacji. Słownik podaje wszystkie trzy zakończenia (ich końcówki) lub liczbę 3:
  bonus, 3 - dobry, dobra, dobre
  liber, -era, -erum - wolny, wolna, wolne
  pulcher, -chra, -chrum - piękny, piękna, piękne
• -er, - is, -e - należą do przymiotników III deklinacji. Słownik podaje wszystkie trzy zakończenia (ich końcówki):
  acer, acris, acre - ostry, ostra, ostre
  celeber, -bris, -e - sławny, sławna, sławne
  volucer, -cris, -cre - latający, latająca, latające

Przymiotniki I i II deklinacji

Wyjątki: przymiotniki zakończone na -fer i -ger zachowują samogłoskę "e" we wszystkich formach: armiger, armigera, armigerum - noszący/a/e broń, signifer, signifera, signiferum - noszący/a/e sztandar. Przymiotnik dexter, dextra, dextrum - prawy/a/e posiada dodatkowe formy z "e": dexter, dextera, dexterum. Przymiotnik satur, satura, saturum - nasycony/a/e utracił końcówkę -us w mianowniku sing. rodzaju męskiego.

Wyjątki w odmianie I i II deklinacji

• Przymiotniki odmieniające się nieregularnie:
  • alius, -a, -ud - inny, -a, -e
  • alter, -era, -erum - jeden (z dwóch), -a, -e
  • ullus, -a, -um - jakiś, -aś, -ieś
  • nullus, -a, -um - żaden, -dna, -dne
  • uter, utra, utrum - który (z dwóch), -a, -e
  • neuter, -tra, -trum - żaden (z dwóch), -a, -e
  • solus, -a, -um - sam, -a, -o
  • totus, -a, -um - cały, -a, -e
  • unus, -a, -um - jedyny, -a, -e
  Te przymiotniki nie posiadają wołacza. W liczbie mnogiej odmieniają się regularnie. Przymiotnik neuter odmienia się jak uter.
  Odmiana

  	Sing.
  	m	f	n		m	f	n
  Nom.	alius	alia	aliud		alter	altera	alterum
  Gen.	alterius	alterius	alterius		alterius	alterius	alterius
  Dat.	alii	alii	alii		alteri	alteri	alteri
  Acc.	alium	aliam	aliud		alterum	alteram	alterum
  Abl.	alio	alia	alio		altero	altera	altero
  Nom.	uter	utra	utrum		totus	tota	totum
  Gen.	utrius	utrius	utrius		totius	totius	totius
  Dat.	utri	utri	utri		toti	toti	toti
  Acc.	utrum	utram	utrum		totum	totam	totum
  Abl.	utro	utra	utro		toto	tota	toto

Przymiotniki III deklinacji

Przymiotniki III deklinacji odmieniają się według typu samogłoskowego trzeciej deklinacji.

Wyjątki w odmianie III deklinacji

• Przymiotniki odmieniające się jak rzeczowniki III deklinacji:
  • vetus, -eris stary, -a, -e
  • dives, -itis bogaty, -a, -e
  • compos, -otis rządzący, -a, -e
  • particeps, -cipis uczestniczący, -a, -e
  • pauper, -eris ubogi, -a, -e
  • princeps, -ipis pierwszy, -a, -e
  • sospes, -itis zachowany, -a, -e
  • superstes, -stitis ocalały, -a, -e
  Ponadto dives, -itis posiada formy skrócone: sing. nom. dis, gen. ditis, dat. i abl. diti, acc. ditem, plur. nom. i acc. dites (mf), ditia (n), gen. ditium, dat. i abl. ditibus. Przymiotniki inops, -opis - potrzebujący, -a, -e oraz memor, -oris - pamiętny, -a, -e mają w abl. sing. inopi, memori, ale w gen. plur. inopum, memorum.
  Odmiana

  	Sing.		Plur.
  	m, f	n	m, f	n
  Nom.	vetus	vetus	veteres	vetera
  Gen.	veteris	veteris	veterum	veterum
  Dat.	veteri	veteri	veteribus	veteribus
  Acc.	veterem	vetus	veteres	vetera
  Abl.	vetere	vetere	veteribus	veteribus
  Voc.	vetus	vetus	veteres	vetera

Przymiotniki nieodmienne

• Przymiotniki frugi - uczciwy, -a, -e oraz nequam - nikczemny, -a, -e nie odmieniają się (ale się stopniują). Nieodmienne są też m.in. przymiotniki zaimkowe tot — tyle, quot — ile i aliquot — kilka.

Stopniowanie

Narzędzie Stopniowanie przymiotników pokazuje dostępne formy trzech stopni oraz uwagi o wariantach i wyjątkach.

Większość przymiotników podlega stopniowaniu. Podobnie, jak innych językach, w łacinie wyróżnia się trzy stopnie:

• stopień równy (Gradus positivus)
• stopień wyższy (Gradus comparativus)
• stopień najwyższy (Gradus superlativus)

Stopień równy

Stopień równy (Gradus positivus) wyraża fakt posiadania danej cechy przez obiekt lub osobę, bez porównywania do innych obiektów lub osób (np. szybki, miły). Stopień równy reprezentuje podstawowa forma przymiotnika podawana w słownikach.

Przymiotniki w stopniu równym odmieniają się tak, jak to opisano powyżej (przymiotniki I i II deklinacji oraz przymiotniki III deklinacji).

Stopień wyższy

Stopień wyższy (Gradus comparativus) wyraża posiadanie większego natężenia cechy w porównaniu z innymi obiektami (np. szybszy, milszy). Tworzy się go przez dodanie przyrostka -ior do tematu form męskich i żeńskich oraz -ius do tematu form nijakich. Temat znajduje się odrzucając końcówkę -i lub -is w dopełniaczu sing. rodzaju męskiego.

Przymiotniki w stopniu wyższym odmieniają się według typu spółgłoskowego trzeciej deklinacji.

Odmiana stopnia wyższego

Przykład fortior, fortius („dzielniejszy”):

Fortiores vincunt — „Dzielniejsi zwyciężają”: przymiotnik jest użyty rzeczownikowo. Milites fortes sunt — „Żołnierze są dzielni”: przymiotnik pełni funkcję orzecznika i zgadza się z podmiotem.

Odmiana plus

• W liczbie pojedynczej plus (więcej) jest rzeczownikiem rodzaju nijakiego, ale w liczbie mnogiej jest przymiotnikiem wszystkich rodzajów. W żadnej liczbie nie posiada wołacza.
  Odmiana

  	m, f	n	m, f	n
  Nom.	-	plus	plures	plura
  Gen.	-	pluris	plurium	plurium
  Dat.	-	-	pluribus	pluribus
  Acc.	-	plus	plures, -is	plura
  Abl.	-	plure	pluribus	pluribus

Stopień najwyższy

Stopień najwyższy (Gradus superlativus) wyraża posiadanie największego natężenia cechy w porównaniu z innymi obiektami (np. najszybszy, najmilszy). Stopień najwyższy tworzy się w następujący sposób:

• przymiotniki zakończone na -er: zamiana -er na -errimus, -a, -um:

  Stopień równy	Stopień najwyższy
  acer, acris, acre ostry/a/e	acerrimus, -a, -um najostrzejszy/a/e
  celer, celeris, celere szybki/a/e	celerrimus, -a, -um najszybszy

• kilka przymiotników zakończonych na -ilis: zamiana -ilis na -illimus, -a, -um:

  Stopień równy	Stopień najwyższy
  facilis, -e łatwy/a/e	facillimus, -a, -um najłatwiejszy/a/e
  difficilis, -e trudny/a/e	difficillimus, -a, -um najtrudniejszy/a/e
  similis, -e podobny/a/e	simillimus, -a, -um najb. podobny/a/e
  dissimilis, -e niepodobny/a/e	dissimillimus, -a, -um najb. niepodobny/a/e
  gracilis, -e smukły/a/e	gracillimus, -a, -um najsmuklejszy/a/e
  humilis, -e niski/a/e	humillimus, -a, -um najniższy/a/e

• pozostałe przymiotniki: dodanie do tematu -issimus, -a, -um

  Stopień równy	Stopień najwyższy
  felix, -icis szczęśliwy/a/e	felicissimus, -a, -um najszczęśliwszy/a/e
  utilis, -e użyteczny/a/e	utilissimus, -a, -um najb. użyteczny

Przymiotniki w stopniu najwyższym odmieniają się jak przymiotniki I i II deklinacji.

Wyjątki w stopniowaniu

• Przymiotniki zakończone na -dicus, -ficus, -volus tworzą stopień wyższy przez zamianę końcówek -us/-a, -um na -entior, -entius, zaś stopień najwyższy - przez zamianę tych końcówek na -entissimus, -a, -um:

  Stopień równy	Stopień wyższy	Stopień najwyższy
  maledicus, -a, -um złośliwy, -a, -e	maledicentior, -ius złośliwszy/a, -e	maledicentissimus, -a, -um najzłośliwszy, -a, -e
  magnificus, -a, -um wspaniały, -a, -e	magnificentior, -ius wspanialszy/a, -e	magnificentissimus, -a, -um najwspanialszy, -a, -e
  benevolus, -a, -um życzliwy, -a, -e	benevolentior, -ius życzliwszy/a, -e	benevolentissimus, -a, -um najżyczliwszy, -a, -e

• Przymiotniki zakończone na -eus, -ius, -uus (ale nie -quus) stopniują się opisowo za pomocą modyfikatorów magis - bardziej i maxime - najbardziej:

  Stopień równy	Stopień wyższy	Stopień najwyższy
  arduus, -a, -um stromy, -a, -e	magis arduus, -a, -um bardziej stromy, -a, -e	maxime arduus, -a, -um najbardziej stromy, -a, -e
  idoneus, -a, -um stosowny, -a, -e	magis idoneus, -a, um bardziej stosowny, -a, -e	maxime idoneus, -a, -um najbardziej stosowny, -a, -e
  dubius, -a, -um wątpliwy, -a, -e	magis dubius, -a, -um bardziej wątpliwy, -a, -e	maxime dubius, -a, -um najbardziej wątpliwy, -a, -e

• Przymiotniki stopniujące się nieregularnie:

  Stopień równy	Stopień wyższy	Stopień najwyższy
  bonus, -a, -um dobry, -a, -e	melior, melius	optimus, -a, -um
  malus, -a, -um zły, -a, -e	peior, peius	pessimus, -a, -um
  magnus, -a, -um wielki, -a, -e	maior, maius	maximus, -a, -um
  parvus, -a, -um mały, -a, -e	minor, minus	minimus, -a, -um
  multus, -a, -um liczny, -a, -e	plus, plus	plurimus, -a, -um
  frugi uczciwy, -a, -e	frugalior, frugalius	frugalissimus, -a, -um
  nequam nikczemny, -a, -e	nequior, nequius	nequissimus, -a, -um

• Przymiotniki nieposiadające stopnia równego:

  Stopień wyższy	Stopień najwyższy
  citerior, -ius bliższy/a, -e	citimus, -a, -um najbliższy, -a, -e
  deterior, -ius niższy/a, -e	deterrimus, -a, -um najgorszy, -a, -e
  interior, -ius głębszy/a, -e	intimus, -a, -um najgłębszy, -a, -e
  ocior, -ius szybszy/a, -e	ocissimus, -a, -um najszybszy, -a, -e
  potior, -ius mocniejszy/a, -e	potissimus, -a, -um najmocniejszy, -a, -e
  prior, -ius wcześniejszy/a, -e	primus, -a, -um pierwszy, -a, -e
  propior, -ius bliższy/a, -e	proximus, -a, -um najbliższy, -a, -e
  ulterior, -ius dalszy/a, -e	ultimus, -a, -um najdalszy, -a, -e

• Przymiotniki, których stopień równy ma szczególne znaczenie:

  Stopień równy	Stopień wyższy	Stopień najwyższy
  postero die - następnego dnia posteri - potomkowie	posterior, -ius późniejszy/a, -e	postremus najpóźniejszy/a, -e
  nationes exterae - obce kraje exteri - obcokrajowcy	exterior, -ius zewnętrzny/a, -e	extremus, extimus najdalszy/a, -e
  Mare Inferum - M. Tyreńskie inferi - bogowie podziemia	inferior, -ius niższy/a, -e	infimus, imus najniższy/a, -e
  Mare Superum - M. Adriatyckie superi - bogowie niebiańscy	superior, -ius wyższy/a, -e	supremus - ostatni/a, -e summus - najwyższy/a, -e

• Przymiotniki nieposiadające stopnia wyższego:

  Stopień równy	Stopień wyższy	Stopień najwyższy
  vetus, -eris stary/a, -e	vetustior, -ius starszy	veterrimus, -a, -um najstarszy, -a, -e
  fidus, -a, -um wierny, -a, -e	-	fidissimus, -a, -um najwierniejszy, -a, -e
  novus, -a, -um nowy, -a, -e	recentior, -ius nowszy	novissimus, -a, -um ostatni, -a, -e
  sacer, -cra, -crum święty, -a, -e	-	sacerrimus, -a, -um najświętszy, -a, -e
  falsus, -a, -um fałszywy, -a, -e	-	falsissimus, -a, -um najbardziej fałszywy, -a, -e

  Stopień wyższy vetustior, -ius pochodzi od innego przymiotnika: vetustus. Stopień najwyższy "najnowszy" wyraża się przez recentissimus.
• Przymiotniki nieposiadające stopnia najwyższego:

  Stopień równy	Stopień wyższy	Stopień najwyższy
  alacer, -cris, -cre żwawy, -a, -e	alacrior, -ius bardziej żwawy/a, -e	-
  ingens, -entis ogromny/a, -e	ingentior, -ius większy/a, -e	-
  salutaris, -e zdrowy/a, -e	salutarior, -ius zdrowszy/a, -e	-
  iuvenis, -is młody/a, -e	iunior, -ius młodszy/a, -e	minimus natu najmłodszy
  senex, senis stary/a, -e	senior, -ius starszy/a, -e	maximus natu najstarszy

  Również wiele przymiotników zakończonych na -alis, -ilis, -bilis nie posiada stopnia najwyższego.
• Przymiotniki niestopniujące się: przymiotniki, których znaczenie nie pozwala na stopniowanie, np. hodiernus - dzisiejszy, annuus - coroczny, mortalis - śmiertelny, oraz kilka wyjątków: mirus, gnarus, merus.

Porównania w zdaniu

Marcus altior quam Lucius est i Marcus Lucio altior est znaczą „Marek jest wyższy od Lucjusza”. W pierwszym zdaniu po quam znajduje się mianownik, odpowiadający porównywanemu Marcus; w drugim Lucio jest ablatiwem porównania.

Ablativus porównania stosujemy przede wszystkim, gdy człon porównywany jest w mianowniku lub bierniku. Jeśli ma inny przypadek, bezpieczniej jest używać quam z odpowiadającym mu przypadkiem. Nie zmieniamy automatycznie dowolnego wyrażenia po quam na ablativus.

• multo altior — „znacznie wyższy”: multo określa, o ile, nie od kogo.
• fortissimus omnium — „najdzielniejszy ze wszystkich”; samo vir fortissimus może też znaczyć „bardzo dzielny człowiek” (superlativus elativus).
• quam celerrime — „jak najszybciej”; z przymiotnikiem quam plurimi libri — „jak najwięcej książek”.
• longior oratio bez wyrażonego drugiego członu może, zależnie od sytuacji, znaczyć „dość długa” albo „zbyt długa mowa”. Nie każdy comparativus tłumaczymy przez „bardziej”.

Ćwiczenie

Marcus multo fortior est quam Lucius.

Odróżnij formę porównania od miary różnicy.