Przysłówek Adverbium

Przysłówek (Adverbium) jest nieodmienną częścią mowy. Niektóre przysłówki podlegają stopniowaniu. Przysłówki dzielą się na przysłówki podstawowe i pochodne. Specjalną grupę przysłówków pochodnych tworzą przysłówki skorelowane (Adverbia correlativa), pochodzące od zaimków.

Przysłówki podstawowe

Przysłówki podstawowe to krótkie słowa, które opisują czas, miejsce lub sposób. Przysłówki podstawowe nie stopniują się.

haud - nie
non - nie
sic - tak
quando - kiedy
nunc - teraz

jam - już
mox - niedługo
nunquam - nigdy
ubi - gdzie
unde - skąd

Przysłówki pochodne

Przysłówki pochodne pochodzą głównie od przymiotników i powstają przez dodanie przyrostka do tematu przymiotnika:

Przymiotnik	Temat	Przyrostek	Przysłówek
citus, 3 - szybki/a/e	cit-	-o	cito - szybko
longus, 3 - długi/a/e	long-	-e	longe - długo
prudens, -tis - roztropny/a/e	prudent-	-er	prudenter - roztropnie
gravis, grave - ciężki/a/e	grav-	-iter	graviter - ciężko

Wiele przysłówków pochodnych podlega stopniowaniu. Stopień wyższy odpowiada formie nijakiej stopnia wyższego przymiotnika na -ius. Stopień najwyższy zwykle tworzymy ze stopnia najwyższego przymiotnika, zastępując -us przez -e: longissimus → longissime, ale również facillimus → facillime („najłatwiej”) i optimus → optime („najlepiej”, od bene). Nie jest to więc zawsze temat + -issime:

Przysłówek	Temat	Stopień wyższy	Stopień najwyższy
longe	long-	longius	longissime
cito	cit-	citius	citissime
graviter	grav-	gravius	gravissime
prudenter	prudent-	prudentius	prudentissime

Niektóre formy nijakie przymiotników w nom. sing. funkcjonują jako przysłówki także w stopniu równym i najwyższym; przykład zawiera wiersz z multum w tabeli poniżej.

Przysłówki skorelowane

Przysłówki skorelowane pochodzą od zaimków i często pozostają ze nimi w ścisłym związku. Analogicznie do zaimków, można wyróżnić kilka rodzajów przysłówków:

Pytające	Wskazujące	Nieokreślone lub względne
ubi? gdzie?	hic tu ibi, illic, istic tam	alicubi gdzieś ubiubi gdziekolwiek
quo? dokąd?	huc tutaj (dokąd?) eo, illuc, istuc tam (dokąd?)	aliquo dokądś
unde? skąd?	hinc stąd inde, illinc istinc stamtąd	alicunde skądś
qua? którędy?	hac tędy ea, illac, istac tamtędy	aliqua którędyś
quando? kiedy?	tum, tunc wtedy	aliquando kiedyś umquam kiedykolwiek
quotiens? ile razy?	totiens tyle razy	aliquotiens kilka razy
quam? jak bardzo?	tam tak bardzo	—
ut? jak? w jaki sposób?	ita, sic tak, w ten sposób; item podobnie, tak samo	—

Stopniowanie nieregularne

Dostępne stopnie przymiotników można porównać w narzędziu Stopniowanie przymiotników.

Równy	Wyższy	Najwyższy
bene — dobrze	melius — lepiej	optime — najlepiej
male — źle	peius — gorzej	pessime — najgorzej
multum — dużo	plus — więcej	plurimum — najwięcej
parum — za mało	minus — mniej	minime — najmniej

Melius scribit — „Pisze lepiej”; quam optime scribere — „pisać jak najlepiej”. Por. znaczenia stopniowania w zdaniu.

Ćwiczenie

Melius legit quam scribit.

Czy melius określa rzeczownik?

Odpowiedź

Nie, tutaj jest przysłówkiem w stopniu wyższym od bene. „Lepiej czyta, niż pisze”. W innym kontekście melius może być formą nijaką przymiotnika melior; rozstrzyga funkcja w zdaniu.