Strona bierna Passivum

W łacinie sposób tworzenia strony biernej zależy od czasu. W trybie oznajmującym czasów praesens, imperfectum i futurum I stosujemy formy z końcówkami biernymi, bez czasownika posiłkowego, np. laudatur — „jest chwalony”. Czasy perfectum, plusquamperfectum i futurum II tworzymy natomiast z imiesłowu biernego czasu przeszłego (participium perfecti passivi, PPP) oraz odpowiedniej formy sum — „być”. W trybie oznajmującym są to odpowiednio formy sum w czasie teraźniejszym, przeszłym niedokonanym i przyszłym, np. laudatus est, laudatus erat, laudatus erit. PPP uzgadniamy z podmiotem pod względem rodzaju, liczby i przypadku. Pełne tabele zawiera artykuł o trybach i czasach.

Najpierw prześledźmy zmianę strony czynnej na bierną w czasie teraźniejszym:

Przekształcenie zdania ze strony czynnej do biernej wygląda następująco:

1. Zamiana podmiotu w dopełnienie. Dodajemy przyimek a, ab lub abs (oznacza dosłownie: od). Przed samogłoską lub h używamy ab; przed spółgłoską zwykle a, ale dopuszczalne jest także ab, np. ab rege — „przez króla”. Wariant abs spotykamy głównie w abs te; nie jest to reguła dla każdego wyrazu zaczynającego się na t. W tej konstrukcji naturalny polski odpowiednik to „przez”, choć podstawowe znaczenie przyimka to „od”. Wszystkie te warianty łączą się z ablatiwem, więc zmieniamy także przypadek:

2. Zamiana dopełnienia w podmiot. Oryginalne dopełnienie zapisujemy w Nom, pamiętając o zachowaniu oryginalnej liczby (pojedynczej lub mnogiej):

3. Odmiana orzeczenia. Orzeczenie odmieniamy według schematu końcówek z uwzględnieniem czasu. Trzeba pamiętać także o tym, że obecnie orzeczenie ma zgadzać się z nowym podmiotem pod względem liczby (libri - książki, plur.). Schemat końcówek dla omawianych czasów opartych na temacie praesentis podany jest poniżej. W naszym przykładzie zmieniamy:

W efekcie otrzymujemy zdanie w stronie biernej:

Bezokolicznik czasu teraźniejszego strony biernej. W regularnych czasownikach I, II i IV koniugacji końcowe -e bezokolicznika czynnego zastępujemy przez -i: amare → amari — „być kochanym”, videre → videri — „być widzianym”, audire → audiri — „być słyszanym”. W III koniugacji, także w czasownikach na -io, zastępujemy całe -ere przez -i: legere → legi — „być czytanym”, ducere → duci — „być prowadzonym”, capere → capi — „być chwytanym”. Pozostałe czasy bezokolicznika omówiono w artykule o bezokolicznikach.

Dla poniższych form trybu oznajmującego w czasach praesens, imperfectum i futurum I schemat ma postać:

temat + (jeśli jest) cząstka charakterystyczna dla czasu + końcówka strony biernej

Końcówki strony biernej:

Przykładowa koniugacja w czasie teraźniejszym:

W czasie przeszłym niedokonanym:

W czasie przyszłym I:

Nawet jeśli tworzenie strony biernej wydaje się pozbawione sensu (zwłaszcza po przetłumaczeniu na język polski), należy pamiętać o tym, że w łacinie strona bierna używana jest o wiele częściej, niż w języku polskim, np.:

Brevis a natura nobis vita data est, at memoria vitae sempiterna.
Krótkie nam życie przez naturę dane, ale pamięć życia wieczna.

Strona bierna może mieć czasem znaczenie zwrotne.

Verba deponentia

Osobną grupę czasowników stanowią tak zwane verba deponentia, które posiadają tylko formy strony biernej, ale mają one znaczenie strony czynnej. Według starożytnych gramatyków te czasowniki "odłożyły" (deponere) swoje formy czynne.

Imperator milites hortatur. - Generał zachęca żołnierzy.

Czasowniki deponencyjne mają tylko trzy formy podstawowe (tylko strona bierna): czas teraźniejszy tryb oznajmujący, czas przeszły dokonany tryb oznajmujący, oraz bezokolicznik czasu teraźniejszego:

blandior, blanditus sum, 4 - pochlebiać
hortor, 1 - zachęcać
imitor, 1 - naśladować
infitior, 1 - zaprzeczać
largior, 4 - obdarzać; przekupywać
loquor, locutus sum, 3 - mówić
polliceor, pollicitus sum, 2 - obiecywać
sequor, secutus sum, 3 - iść za kimś; postępować
vereor, veritus sum, 2 - bać się; czcić

Czasowniki te zachowały formy czynne w niektórych ze swoich form bezosobowych:

hortans, -antis - zachęcający; zachęcając (PPA)
hortaturus, 3 - zamierzający/a/e zachęcić; mając zachęcać (PFA)
hortaturus, 3 esse - że będzie zachęcać (infinitivus futuri activi)
hortatum, -u - aby zachęcać (supinum)
hortandi, -o, -um - zachęcanie (gerundium)

Jednak gerundivum (imiesłów bierny czasu przyszłego) ma znaczenie bierne: hortandus - ten który ma być zachęcony. Imiesłowy bierne czasu przeszłego dokonanego (PPP) niektórych czasowników deponencyjnych mogą mieć zarówno znaczenie czynne, jak i bierne.

Verba semideponentia

Kilka czasowników łacińskich ma w czasie przeszłym dokonanym jedynie formy bierne, ale o znaczeniu strony czynnej. Do tej grupy należą cztery podstawowe czasowniki, od których pochodzą inne:

audeo, ausus sum, 2 - śmiać; odważyć się
fido, fisus sum, 3 - wierzyć
gaudeo, gavisus sum, 2 - cieszyć się
soleo, solitus sum, 2 - mieć zwyczaj; być przyzwyczajonym

Czasowniki pochodne to np.:

confido, confisus sum, 3 - zawierzać
diffido, diffisus sum, 3 - nie ufać.

Deponens krok po kroku: sequor

Sequor, sequi, secutus sum — „iść za kimś, podążać”. Praesens: sequor, sequeris, sequitur, sequimur, sequimini, sequuntur. Końcówki wyglądają jak bierne, ale Ducem sequimur znaczy „Podążamy za dowódcą”; ducem jest biernikiem.

W perfectum odmieniamy także sum: secutus es, secutus est, secuti sumus, secuti estis, secuti sunt (przykład rodzaju męskiego). Puellae ducem secutae sunt — „Dziewczęta podążyły za dowódcą”: secutae zgadza się z podmiotem.

Bezokoliczniki: sequi — „podążać”; secutum esse (w ACI o mężczyźnie) — „że podążył”; secuturum esse — „że podąży”. Nie tłumaczymy perfectum deponentiów automatycznie biernie. Ich rekcja nie jest jednakowa: porównujemy sequor ducem z utor gladio — „posługuję się mieczem” (ablativus po utor).

Ćwiczenie

Puella amicum secuta est.

Czy forma przypominająca bierną ma znaczenie bierne?