Rzeczownik odczasownikowy Gerundium
Gerundium jest rzeczownikiem odczasownikowym (odsłownym), nazywającym ogólną lub niezakończoną czynność, np. audire — „słuchanie”. Gerundium jest rzeczownikiem rodzaju nijakiego (por. pol. słuchanie - r. nijaki) i nie posiada liczby mnogiej. Dopełnienie znajduje się w tym samym przypadku, którym rządzi czasownik, od którego pochodzi gerundium.
Gerundium tworzy się przez dodanie do tematu teraźniejszego czasownika przyrostka -(e)nd- oraz końcówek przypadków II deklinacji (spójka e występuje w III i IV koniugacji). Gerundium nie ma mianownika: jego funkcję uzupełnia bezokolicznik, pokazany osobno w pierwszym wierszu tabeli. Biernik gerundium występuje z przyimkiem, najczęściej ad, np. ad audiendum — „do słuchania”.
| Przyp. | I kon. | II kon. | III kon. | IV kon. |
|---|---|---|---|---|
| Funkcja Nom. — bezokolicznik | amare | videre | legere | audire |
| Gen. | amandi | videndi | legendi | audiendi |
| Dat. | amando | videndo | legendo | audiendo |
| Acc. | ad amandum | ad videndum | ad legendum | ad audiendum |
| Abl. | amando | videndo | legendo | audiendo |
Przykłady:
ars amandi (Gen.) - sztuka kochania
modus vivendi (Gen.) - sposób życia
vir dicendi (Gen.) peritus - mąż doświadczony w mówieniu
difficultas navigandi (Gen.) - trudność w żeglowaniu
Errare (Inf. w funkcji podmiotu) humanum est. - Błądzenie jest rzeczą ludzką.
Ad bene vivendum (Acc.) breve tempus satis est longum. - Do dobrego życia czas krótki jest
wystarczająco długi.
Lex est recta ratio in iubendo (Abl.) et vetando (Abl.). - Prawo jest słusznym środkiem
nakazywania i zakazywania.
Unus homo nobis cunctando (Abl.) restituit rem. - Jeden człowiek przywrócił nam szczęście
(dosł. rzecz) zwlekaniem.
Od gerundium pochodzi gerundivum (imiesłów bierny czasu przyszłego PFP, zwany także przymiotnikiem odczasownikowym).
Gerundium czy konstrukcja z gerundivum?
Ars legendi to „sztuka czytania”: legendi jest dopełniaczem gerundium. Gdy dodamy to, co czytamy, możliwe jest ars libros legendi — „sztuka czytania książek”, ale zwykle wybieramy ars librorum legendorum.
- Rzeczownik oznaczający przedmiot czynności przejmuje przypadek wymagany przez całe wyrażenie: libros → librorum.
- Gerundivum zgadza się z tym rzeczownikiem: librorum legendorum — rodzaj męski, liczba mnoga, dopełniacz.
- Znaczenie całości pozostaje czynnościowe: „czytanie książek”. Pomoc dosłowna „książek mających być czytanymi” pokazuje zgodę, ale nie jest naturalnym przekładem ars librorum legendorum.
| Bez wskazania przedmiotu | Z przedmiotem czynności |
|---|---|
| ad legendum — „do czytania / aby czytać” | ad libros legendos — „aby czytać książki” |
| in legendo — „podczas czytania” | in libris legendis — „podczas czytania książek” |
| legendo — „przez czytanie” | libros legendo lub libris legendis — „przez czytanie książek” |
W klasycznej prozie przy przyimku i wyrażonym rzeczownikowym dopełnieniu biernikowym stosujemy konstrukcję z gerundivum; nie budujemy ad legendum libros na wzór polskiego „do czytania książek”. Gerundium z dopełnieniem może pozostać w dopełniaczu i ablatiwie bez przyimka, choć konstrukcja z gerundivum jest częsta również tam.
Porównujemy gerundivum z konstrukcją obowiązku: Libri legendi sunt — „Książki trzeba przeczytać”. Wyrażenie celu z ad samo nie oznacza takiego obowiązku.
Ćwiczenie
Ars libros legendi / ars librorum legendorum.
Co zmienia się przy zastąpieniu gerundium?
Odpowiedź
W pierwszej konstrukcji legendi jest Gen. gerundium, a libros jego dopełnieniem. W drugiej librorum jest w Gen., a legendorum zgadza się z nim. Obie znaczą „umiejętność czytania książek”. Nie dopisujemy obowiązku tylko z powodu formy gerundivum.