Konstrukcja ACI Accusativus cum infinitivo

Konstrukcja ACI (accusativus cum infinitivo, biernik z bezokolicznikiem) to konstrukcja zdania pojedynczego, której odpowiadają w języku polskim dwa zdania: nadrzędne i podrzędne dopełnieniowe. Nazwa pochodzi od połączenia podmiotu bezokolicznika w bierniku (accusativus) z bezokolicznikiem (infinitivus).

Konstrukcja ACI występuje m.in. po czasownikach mówienia, spostrzegania i myślenia, a także po niektórych czasownikach wyrażających uczucia lub wolę. O wyborze konstrukcji decyduje łaciński czasownik i jego znaczenie, nie samo polskie „że” lub „aby”. Orzeczenie zdania (w polskim zdaniu - orzeczenie zdania głównego) nazywa się słowem rządzącym (verbum regens).

Obawę, że coś nastąpi, wyraża zwykle ne z trybem łączącym: Timeo ne veniat — „Boję się, że przyjdzie”. Obawę, że coś nie nastąpi, wyraża ut lub ne non: Timeo ne non veniat — „Boję się, że nie przyjdzie”. W tych zdaniach nie ma ACI; ne nie należy tłumaczyć mechanicznie jako „aby nie”.

W klasycznej łacinie użycie konstrukcji ACI jest podstawowym sposobem wyrażania mowy zależnej. Mowa zależna to nie tylko sposób przytaczania czyjejś wypowiedzi, ale każda wypowiedź przyporządkowana pewnej osobie jako zdanie podrzędne:

Budowa konstrukcji ACI

Przekształcenie zdania do konstrukcji ACI polega na:

• zmianie przypadku pierwotnego podmiotu z mianownika na biernik
  Julia (nom.) → Juliam (acc.)
• zmianie formy czasownika z osobowej na bezokolicznik
  legit → legere
• wstawieniu słowa rządzącego (verbum regens)
  Julia libenter legit → Scio Juliam libenter legere.

Jeśli w zdaniu nie ma jawnego podmiotu, wstawiamy zaimek w acc. wynikający z końcówki osobowej czasownika. Weźmy zdanie Libros lego. (Czytam książki). Na podstawie czasownika lego (czytam) odtwarzamy zaimek ego (ja) i zmieniamy jego przypadek na biernik - me, a czasownik lego na bezokolicznik legere. W ten sposób otrzymujemy: Putas me libros legere. (Myślisz, że czytam książki).

W miejsce słowa "myślisz" można oczywiście wstawić inne słowo lub wyrażenie z czasownikiem deklaratywnym: nauczycielka myśli, mój brat powiedział, mamy nadzieję, np. Magistra me libros legere sperat. (Nauczycielka ma nadzieję, że czytam książki). W konstrukcji ACI można zastosować także stronę bierną: Puella libros a te legi putat. Przekład dosłowny, zachowujący stronę bierną: „Dziewczyna uważa, że książki są przez ciebie czytane”. Naturalniej po polsku: „Dziewczyna uważa, że czytasz książki”. W zdaniu łacińskim libros jest podmiotem bezokolicznika biernego legi i stoi w bierniku; a te wskazuje wykonawcę czynności. Przekład dosłowny pokazuje budowę gramatyczną, a naturalny oddaje tę samą treść za pomocą strony czynnej.

Dwuznaczność i strona bierna

Ponieważ w łacinie szyk wyrazów jest swobodny, w konstrukcji ACI występuje dwuznaczność, kiedy dopełnienie innego czasownika także znajduje się w bierniku. Odczytanie zależy od kontekstu; sam szyk nie zawsze rozstrzyga, który biernik jest podmiotem bezokolicznika:

Literacki przykład takiej dwuznaczności przytacza Cyceron za Enniuszem (De divinatione II 56, 116). Jest to rzekoma wyrocznia dla Pyrrusa:

Podmiot i zaimki

Kiedy podmiot słowa rządzącego występuje w trzeciej osobie i mówi o sobie, w łacinie stosuje się zaimek zwrotny se, który tłumaczy się jako zaimek osobowy:

Należy zwrócić uwagę, że w polskim zdaniu nie można rozróżnić, czy ona bądź oni odnosi się do tej samej osoby co podmiot, czy też nie. Inaczej mówiąc, w języku polskim zaimek w trzeciej osobie nie może być tylko zwrotny lub tylko nie-zwrotny. W łacinie natomiast zaimek is, ea, id jest zawsze nie-zwrotny, natomiast zaimek sui, sibi, se, se jest zawsze zwrotny. Dzięki temu jasne jest, że:

Wnętrze mowy zależnej

Marcus dixit se librum quem emisset legere. — Marek powiedział, że czyta książkę, którą kupił. Se to Marek; quem jest biernikiem, bo książka jest dopełnieniem emisset. Zdanie o kupieniu należy do relacjonowanej wypowiedzi i ma coniunctivus plusquamperfecti. Zdanie podrzędne dodane przez narratora jako własne stwierdzenie może zachować indicativus.

W dłuższej relacji czasownik mówienia może nie być powtarzany, a polecenia mogą wystąpić w coniunctivie bez ut. Osoby i zaimki dobiera się do punktu widzenia: ego/meus mówiącego zwykle odpowiadają se/suus w relacji trzecioosobowej. Nie zamieniamy jednak każdego zaimka na zwrotny.

Przy imiesłowie esse bywa pomijane: Dixit urbem captam [esse]. — Powiedział, że miasto zostało zdobyte. Nawias pokazuje uzupełnienie do analizy, nie wyraz zapisany w tekście.

Spero fore ut discat. — Mam nadzieję, że się nauczy. Schemat dosłowny: „mam nadzieję — że będzie tak — że się nauczy”. Fore to odpowiednik futurum esse; ut wprowadza coniunctivus. Konstrukcja pozwala wyrazić przyszłość także bez imiesłowu przyszłego, a w stronie biernej: Spero fore ut urbs servetur. — Mam nadzieję, że miasto zostanie ocalone.

Warunek w relacji wymaga osobnej analizy: Dixit se, si posset, venturum esse. — Powiedział, że przyjdzie, jeśli będzie mógł. Tutaj posset jest przesunięciem przyszłego warunku do mowy zależnej po dixit; samo imperfectum coniunctivi nie dowodzi nierzeczywistości. Porównujemy poniżej warunki nierzeczywiste.

Relacje czasowe

Aby w konstrukcji ACI wyrazić porządek chronologiczny, używa się odpowiedniego bezokolicznika, który zawsze posiada czas względny w stosunku do verbum regens:

• infinitivus futuri (bezokolicznik czasu przyszłego) wyraża czynność, która nastąpi po czynności opisywanej przez verbum regens
• infinitivus praesentis (bezokolicznik czasu teraźniejszego) wyraża czynność współczesną z czynnością opisywaną przez verbum regens
• infinitivus perfecti (bezokolicznik czasu przeszłego dokonanego) wyraża czynność poprzedzającą czynność opisywaną przez verbum regens

Na koniec o innym sposobie wyrażania mowy zależnej. W łacinie późnej często można znaleźć wprowadzenie mowy zależnej nie przez konstrukcję ACI, ale przez quod (podobnie do polskiego że): Scio quod puella bona est. (Wiem, że dziewczyna jest dobra). To nie-klasyczne zastosowanie quod jest łatwiejsze do zrozumienia i często spotykane w łacinie późnej. Czasem zamiast quod w tej konstrukcji występuje słowo quoniam lub quia.

Warunki nierzeczywiste w mowie zależnej

W standardowym schemacie ACI skutek nierzeczywisty oddajemy przez imiesłów na -urus z fuisse. Zdanie z si zachowuje coniunctivus imperfecti albo plusquamperfecti. Nie przesuwamy go mechanicznie o kolejny czas wstecz po dixit.

W obu relacjach występuje adiuturum fuisse. O różnicy czasu warunku informują adesset i adfuisset; samo fuisse nie oznacza tu, że pomoc rzeczywiście nastąpiła wcześniej. Schemat do analizy: „Marek powiedział — tamtego [podmiot ACI] — pomóc by Markowi [skutek nierzeczywisty]”. Polski tryb przypuszczający nie rozróżnia tych czasów samą formą, dlatego pomagają określenia „wtedy” i kontekst.

W stronie biernej można użyć futurum fuisse ut z coniunctivus imperfecti: Dixit, si auxilium venisset, futurum fuisse ut urbs servaretur. — Powiedział, że gdyby nadeszła pomoc, miasto zostałoby ocalone. Jest to odpowiednik dydaktycznego zdania Si auxilium venisset, urbs servata esset. Nie tłumaczymy futurum fuisse oddzielnie jako zwykłej przyszłości.

Ćwiczenia: warunki w mowie zależnej

Przykłady są zdaniami dydaktycznymi. Podstawowe rozróżnienia omawia sekcja o okresach warunkowych.

1. Dixit se, si posset, venturum esse.
   Czy samo posset dowodzi, że warunek jest nierzeczywisty?

   Odpowiedź i objaśnienie

   Nie. „Powiedział, że przyjdzie, jeśli będzie mógł”. W tym odczytaniu imperfectum wynika z następstwa czasów po dixit, a venturum esse wyraża późniejszość. Analizujemy całą konstrukcję.

2. Marcus dixit eum, si adesset, se adiuturum fuisse.
   Jak zmieni się czas warunku po zastąpieniu adesset przez adfuisset w omawianym schemacie?

   Odpowiedź i objaśnienie

   Zamiast „gdyby tamten był tutaj” otrzymujemy „gdyby tamten był wtedy tutaj”. Warunek obecny w chwili wypowiedzi Marka zmienia się w przeszły. Adiuturum fuisse pozostaje w obu wersjach.

3. Si adfuisset, me adiuvisset.
   Jak można przekazać tę wypowiedź Marka po Marcus dixit, jeśli nieobecna osoba to inny mężczyzna?

   Odpowiedź i objaśnienie

   Marcus dixit eum, si adfuisset, se adiuturum fuisse. — Marek powiedział, że gdyby tamten był wtedy tutaj, pomógłby mu. Eum jest podmiotem ACI, se wskazuje Marka, a adfuisset zachowuje swój czas.

4. Dlaczego venturum esse i adiuturum fuisse z powyższych przykładów nie są wymienne?

   Odpowiedź i objaśnienie

   Pierwsze wyraża zapowiadane przyjście: „że przyjdzie”. Drugie ujmuje pomoc jako skutek nierzeczywisty: „że pomógłby”. Samo fuisse nie rozstrzyga, czy warunek dotyczy teraźniejszości, czy przeszłości; znaczenie ustalamy z całego okresu.

Podstawa objaśnień: Gildersleeve–Lodge, §§656–659; Woodcock, A New Latin Syntax, §§280, 282.

Mowa zależna: wiadomość, pytanie i polecenie

W przyszłym bezokoliczniku imiesłów uzgadniamy z podmiotem: o kobiecie powiemy se venturam esse. Dobór czasu bezokolicznika przedstawia sekcja o relacjach czasowych.

Ćwiczenie

Dicit puellam puerum videre.

Które dwa wyrazy mogą być podmiotem bezokolicznika?