Zaimek Pronomen

Zaimek (Pronomen) zastępuje rzeczownik, przymiotnik lub liczebnik. W łacinie można wyróżnić następujące rodzaje zaimków:

zaimki osobowe (Pronomina personalia)
zaimek zwrotny se - się (Pronomen reflexivum)
zaimki dzierżawcze (Pronomina possesiva)
zaimki wskazujące (Pronomina demonstrativa)
zaimki pytające i względne (Pronomina interrogativa et relativa)
zaimki nieokreślone (Pronomina indefinita)
zaimki przymiotne (Pronomina adiectiva)
zaimki skorelowane (Pronomina correlativa)

Zaimki osobowePronomina personalia

W łacinie zaimki te, podobnie jak w języku polskim, posiadają liczbę i przypadek, natomiast nie ma odpowiednika polskich zaimków osobowych trzeciej osoby (on, ona, ono, oni, one). W tym celu używa się zaimków wskazujących is, ea, id (ten, ta ,to) oraz ille, illa, illud (tamten, tamta, tamto).

Przyp.	Sing.		Plur.
Nom.	ego (ja)	tu (ty)	nos (my)	vos (wy)
Gen.	mei (mnie)	tui (ciebie)	nostri / nostrum (nas / spośród nas)	vestri / vestrum (was / spośród was)
Dat.	mihi (mi)	tibi (tobie)	nobis (nam)	vobis (wam)
Acc.	me (mnie)	te (ciebie)	nos (nas)	vos (was)
Abl.	me (mną)	te (tobą)	nobis (nami)	vobis (wami)

Przypadek zaimka osobowego zależy od jego funkcji w zdaniu, tak jak przypadek rzeczownika. Ablativus występuje m.in. z przyimkami ab (Ablativus auctoris) i cum (Ablativus sociativus). Kiedy występują w złożeniu z "cum", łączą się z nim w następujący sposób:

mecum - ze mną
tecum - z tobą
secum - ze sobą (zaimek zwrotny 3. osoby)
nobiscum - z nami
vobiscum - z wami

Czasem spotyka się formy podwojone zaimków osobowych, najczęściej sese (= se), rzadziej meme (= me), tete (= te). Do niektórych form zaimków osobowych mogą zostać przyłączone partykuły wzmacniające, takie jak –met, -te, -pte:

egomet - mianowicie ja
semet - siebie samego / siebie samą / siebie samych (forma wzmocniona)
vosmet - mianowicie wy
mihipte - mianowicie mi

Zaimek zwrotny "se" - "się"Pronomen reflexivum

Specjalnego omówienia wymaga użycie zaimka "się", który w języku polskim jest stosowany czasami w odniesieniu do osoby piewszej i drugiej, natomiast w łacinie wyłącznie do osoby trzeciej; dla pozostałych trzeba użyć właściwego zaimka osobowego. Dla porównania:

De me narro. Opowiadam o sobie.	De nobis narramus. Opowiadamy o sobie.
De te narras. Opowiadasz o sobie.	De vobis narratis. Opowiadacie o sobie.
De se narrat. Opowiada o sobie.	De se narrant. Opowiadają o sobie.

Odmiana zaimka zwrotnego:

Przyp.	Sing.	Plur.
Nom.	-	-
Gen.	sui (siebie)	sui (siebie)
Dat.	sibi (sobie)	sibi (sobie)
Acc.	se (siebie, się)	se (siebie, się)
Abl.	se (sobą)	se (sobą)

Zauważmy, że zaimek zwrotny nie występuje w mianowniku, ponieważ zawsze odnosi się do podmiotu i nie może sam być podmiotem zdania. Występuje wyłącznie w trzeciej osobie i posiada takie same formy dla liczby pojedynczej i mnogiej.

Zaimki dzierżawczePronomina possessiva

Są to następujące zaimki:

meus, mea, meum (mój, moja, moje)	noster, nostra, nostrum (nasz, nasza, nasze)
tuus, tua, tuum (twój, twoja, twoje)	vester, vestra, vestrum (wasz, wasza, wasze)
suus, sua, suum (swój, swoja, swoje)

Zaimki te odmieniają się podobnie, jak odpowiednie przymiotniki I i II deklinacji. Wołacz od meus brzmi mi.

Zaimki wskazującePronomina demonstrativa

W łacinie występuje sześć zaimków wskazujących:

hic, haec, hoc - ten, ta, to (w plur.: ci, te)
iste, ista, istud - ów, owa, owo (w plur.: owi, owe)
ille, illa, illud - tamten, tamta, tamto (w plur.: tamci, tamte)
is, ea, id - ten, ta, to (w plur.: ci, te) - w znaczeniu: on, ona, ono (w plur.: oni, one)
idem, eadem, idem - ten sam, ta sama, to samo (w plur.: ci sami, te same)
ipse, ipsa, ipsum - sam, sama, samo (w plur.: sami, same)

Odmiana zaimków wskazujących:

hic, haec, hoc - ten, ta, to

Przyp.	Sing.			Plur.
Przyp.	m	f	n	m	f	n
Nom.	hic	haec	hoc	hi	hae	haec
Gen.	huius	huius	huius	horum	harum	horum
Dat.	huic	huic	huic	his	his	his
Acc.	hunc	hanc	hoc	hos	has	haec
Abl.	hoc	hac	hoc	his	his	his

iste, ista, istud - ów, owa, owo

Przyp.	Sing.			Plur.
Przyp.	m	f	n	m	f	n
Nom.	iste	ista	istud	isti	istae	ista
Gen.	istius	istius	istius	istorum	istarum	istorum
Dat.	isti	isti	isti	istis	istis	istis
Acc.	istum	istam	istud	istos	istas	ista
Abl.	isto	ista	isto	istis	istis	istis

ille, illa, illud - tamten, tamta, tamto

Przyp.	Sing.			Plur.
Przyp.	m	f	n	m	f	n
Nom.	ille	illa	illud	illi	illae	illa
Gen.	illius	illius	illius	illorum	illarum	illorum
Dat.	illi	illi	illi	illis	illis	illis
Acc.	illum	illam	illud	illos	illas	illa
Abl.	illo	illa	illo	illis	illis	illis

is, ea, id - ten/on, ta/ona, to/ono

Przyp.	Sing.			Plur.
Przyp.	m	f	n	m	f	n
Nom.	is	ea	id	ii (ei)	eae	ea
Gen.	eius	eius	eius	eorum	earum	eorum
Dat.	ei	ei	ei	iis (eis)	iis (eis)	iis (eis)
Acc.	eum	eam	id	eos	eas	ea
Abl.	eo	ea	eo	iis (eis)	iis (eis)	iis (eis)

idem, eadem, idem - ten sam, ta sama, to samo

Przyp.	Sing.			Plur.
Przyp.	m	f	n	m	f	n
Nom.	idem	eadem	idem	iidem (ei-)	eaedem	eadem
Gen.	eiusdem	eiusdem	eiusdem	eorundem	earundem	eorundem
Dat.	eidem	eidem	eidem	iisdem (eis-)	iisdem (eis-)	iisdem (eis-)
Acc.	eundem	eandem	idem	eosdem	easdem	eadem
Abl.	eodem	eadem	eodem	iisdem (eis-)	iisdem (eis-)	iisdem (eis-)

ipse, ipsa, ipsum - sam, sama, samo

Przyp.	Sing.			Plur.
Przyp.	m	f	n	m	f	n
Nom.	ipse	ipsa	ipsum	ipsi	ipsae	ipsa
Gen.	ipsius	ipsius	ipsius	ipsorum	ipsarum	ipsorum
Dat.	ipsi	ipsi	ipsi	ipsis	ipsis	ipsis
Acc.	ipsum	ipsam	ipsum	ipsos	ipsas	ipsa
Abl.	ipso	ipsa	ipso	ipsis	ipsis	ipsis

Zaimki pytające i względnePronomina interrogativa et relativa

W łacinie występują dwa zaimki pytające i jeden zaimek względny:

zaimki pytające:
- quis? (quae?) quid? - kto? co? - Jest używany rzeczownie: pytamy o osobę lub rzecz. Podstawowe quis? może odnosić się do mężczyzny i kobiety; w odpowiedzi może wystąpić np. rzeczownik albo zaimek.
- qui? quae? quod? - który? która? które? - Jest używany przymiotnie, przy rzeczowniku, np. qui vir? — „który mężczyzna?”. Nie narzuca części mowy w odpowiedzi. Odmienia się tak samo, jak zaimek względny.
zaimek względny:
- qui, quae, quod - (ten) która, (ta) która, (to) które

Zaimki pytające odnoszą się zarówno do osób, jak i przedmiotów oraz cech.

Odmiana zaimków pytających i względnych:

quis? (quae?) quid? - kto? co?

Przyp.	Sing.			Plur.
Przyp.	m	f	n	m	f	n
Nom.	quis	quae	quid (quod)	qui	quae	quae
Gen.	cuius	cuius	cuius	quorum	quarum	quorum
Dat.	cui	cui	cui	quibus	quibus	quibus
Acc.	quem	quam	quid (quod)	quos	quas	quae
Abl.	quo	qua	quo	quibus	quibus	quibus

qui? quae? quod? - który? która? które?

Przyp.	Sing.			Plur.
Przyp.	m	f	n	m	f	n
Nom.	qui	quae	quod	qui	quae	quae
Gen.	cuius	cuius	cuius	quorum	quarum	quorum
Dat.	cui	cui	cui	quibus	quibus	quibus
Acc.	quem	quam	quod	quos	quas	quae
Abl.	quo	qua	quo	quibus	quibus	quibus

Zaimki nieokreślonePronomina indefinita

Zaimki nieokreślone to zaimki, które nie indentyfikują dokładnie osoby, rzeczy lub cechy, którą zastępują w zdaniu. Tworzy się je na cztery sposoby:

Wstawiając cząstkę ali- przed zaimek pytający:

aliquis, aliqua, aliquid (ktokolwiek, cokolwiek, ktoś, coś)
aliqui, aliqua, aliquod (jakiś, jakaś, jakieś)
Dostawiając cząstki –quam, -dam, -que, -vis, libet, -licet, -piam, -cumque po zaimku pytającym.
Powtarzając zaimek pytający:

quisquis, quidquid (ktokolwiek, każdy kto) quisquis, quaequae, quidquid (każdy, każda, każde)
Wstawiając nieodmienne słowa ne (nie, który nie), si (czy, jeśli), nisi (jeśli nie, z wyjątkiem, chyba że), num (czy, jeśli, na pewno nie, naprawdę, wtedy), cum (kiedy, gdy, od kiedy, pomimo że, tak ... jak ...):

si quis (jeśli ktokolwiek)
si qui (jeśli cokolwiek)

Odmienia się tylko część zaimkowa; wstawiona cząstka pozostaje niezmienna. Należy pamiętać o odmienieniu obu części zaimka powstałego przez powtórzenie:

Przyp.	Sing.	Plur.
Nom.	quisquis	quiqui	kto
Gen.	cuiuscuius	quorumquorum	kogo
Dat.	cuicui	quibus,quibus	komu
Acc.	quemquem	quosquos	kogo
Abl.	quoquo	quibusquibus	kim

Ze względu na rolę w zdaniu, zaimki nieokreślone można podzielić na funkcjonujące (i odmieniające się) jako rzeczowniki oraz jako przymiotniki.

Jako rzeczowniki	Jako przymiotniki
aliquis, aliquid ktokolwiek/ktoś, cokolwiek/coś	aliqui, aliqua, aliquod który/jakiś, która/jakaś, które/jakieś
quisquam, quidquam ktokolwiek, cokolwiek	ullus, ulla, ullum którykolwiek, którakolwiek, którekolwiek
quidam, quaedam, quiddam ktoś/kto, coś	quidam, quaedam, quoddam pewien, pewna, pewne
quisque, quidque każdy/ktokolwiek, wszystko (każda rzecz)/cokolwiek	quisque, quaeque, quodque każdy, każda, każde
unusquisque, unumquidque każdy, wszystko (każda rzecz)	unusquisque, unaquaeque, unumquodque każdy, każda, każde
quivis, quaevis, quidvis ktokolwiek (m,f,n)	quivis, quaevis, quodvis jakikolwiek, jakakolwiek, jakiekolwiek
quilibet, quaelibet, quidlibet cokolwiek (m,f,n)	quilibet, quaelibet, quodlibet którykolwiek, którakolwiek, którekolwiek
quispiam, quidpiam ktokolwiek/ktoś, cokolwiek/coś	quispiam, quaepiam, quodpiam któryś/jakiś, któraś/jakaś, któreś/jakieś
quicumque, quaecumque, quodcumque ktokolwiek/cokolwiek (m,f,n)	quicumque, quaecumque, quodcumque którykolwiek, którakolwiek, którekolwiek
quisquis, quidquid ktokolwiek, cokolwiek	quisquis, quaequae, quidquid każdy, każda, każde
quis, quid ktokolwiek/ktoś, cokolwiek/coś	qui, qua, quod który/jakiś, która/jakaś, które/jakieś

W odmianie zaimka quidam występuje zamiana "m" (przed cząstką "dam") na "n" w acc. sing. i gen. plur.: quendam, quandam, quorundam, quarundam.

Zaimki przymiotne

W łacinie występuje dziesięć zaimków przymiotnych:

alius, alia, aliud- inny, inna, inne
alter, altera, alterum- (ten) drugi, (ta) druga, (to) drugie
neuter, neutra, neutrum- żaden, żadna, żadne
nullus, nulla, nullum- żadnen, żadna, żadne
solus, sola, solum- jedyny, jedyna, jedyne
totus, tota, totum - cały, cała, całe
ullus, ulla, ullum- jakikolwiek, jakakolwiek, jakiekolwiek
unus, una, unum- jeden, jedna, jedno
uter? utra? utrum?- który (z dwóch)? która (z dwóch)? które (z dwóch)?
uterque, utraque, utrumque każdy z dwóch, każda z dwóch, każde z dwóch (łącznie: obaj, obie, oba)

Zaimki przymiotne odmieniają się podobnie, jak przymiotniki pierwszej i drugiej deklinacji, ale gen. sing. i dat. sing. mają końcówki -ius i -i, charakterystyczne dla odmiany zaimków. Przykładowa odmiana zaimka totus, tota, totum - cały, cała, całe:

Przyp.	Sing.			Plur.
Przyp.	m	f	n	m	f	n
Nom.	totus	tota	totum	toti	totae	tota
Gen.	totius	totius	totius	totorum	totarum	totorum
Dat.	toti	toti	toti	totis	totis	totis
Acc.	totum	totam	totum	totos	totas	tota
Abl.	toto	tota	toto	totis	totis	totis

acc. sing. od zaimka alius brzmi alium (m.), aliam (f.), aliud (n.).

Zaimki skorelowanePronomina correlativa

Pytające	Wskazujące	Względne/nieokreślone
qualis, -e jakiego rodzaju?	talis, -e takiego rodzaju	qualiscumque dowolnego rodzaju
quantus, 3 jak duży/a/e?	tantus, 3 tak duży/a/e	quantuscumque dowolnie duży/a/e, liczny/a/e
quotus, 3 który/a/e z kolei?	totus, 3 ten/ta/to z kolei	quotuscumque którykolwiek z kolei
quot ile?	tot (idem) tyle	quotcumque dowolnie dużo

Do kogo odnosi się zaimek?

Marcus filium suum laudat — „Marek chwali swojego syna”. Suus wskazuje tu na podmiot, Marka. Marcus filium eius laudat — „Marek chwali jego syna”: chodzi o syna innej, wskazanej w kontekście osoby. Eorum („ich”, rodzaj męski lub nijaki) i earum („ich”, rodzaj żeński) określają właścicieli w liczbie mnogiej; same nie uzgadniają końcówki z posiadaną rzeczą.

Zaimek	Podstawowa wskazówka
is, ea, id	Nawiązuje do osoby lub rzeczy wskazanej w kontekście: „on, ona, ono; ten”.
hic / ille / iste	„Ten tutaj” / „tamten” / „ten związany z tobą”. To punkt wyjścia; w tekście ważniejsze bywają przeciwstawienie, tok wywodu lub nastawienie mówiącego. Iste nie zawsze jest pogardliwe.
ipse / idem	Marcus ipse venit — „Sam Marek przyszedł”; idem vir venit — „Przyszedł ten sam mężczyzna”. „Sam” nie znaczy tutaj „bez towarzystwa”.
nostri / nostrum	memoria nostri — „pamięć o nas” (dopełniacz obiektywny); unus nostrum — „jeden z nas” (dopełniacz cząstkowy). Analogicznie vestri / vestrum.
aliquis / quis	„Ktoś”; nieakcentowane nieokreślone quis występuje często po si, nisi, ne, num: Si quis venit... — „Jeśli ktoś przychodzi...”.
quisquam / ullus	„Ktokolwiek / jakikolwiek”, często w przeczeniach: Non video quemquam — „Nikogo nie widzę”; sine ullo periculo — „bez żadnego niebezpieczeństwa”.
quisque	„Każdy z osobna”: suum cuique — „każdemu to, co mu się należy”.

Zwrotność pośrednia: Marcus dicit se venire — „Marek mówi, że przychodzi” (on sam). Marcus dicit eum venire — „Marek mówi, że on przychodzi” (ktoś inny). W zdaniach oddających cudzą myśl se/suus mogą odsyłać do podmiotu wypowiedzi nadrzędnej, nie tylko najbliższego czasownika. Jeśli możliwe są dwa odniesienia, potrzebny jest kontekst; nie rozstrzygamy wyłącznie na podstawie szyku.

Ćwiczenie

Marcus amicum suum laudat. / Marcus amicum eius laudat.

Czy oba zdania mówią o przyjacielu Marka?

Odpowiedź

Suum wskazuje tutaj własnego przyjaciela Marka; eius — przyjaciela innej osoby znanej z kontekstu. „Marek chwali swojego przyjaciela” / „Marek chwali jego lub jej przyjaciela”. Nie usuwamy tego rozróżnienia w przekładzie.