Imiesłów Participium

Imiesłów (Participium) jest nieosobową formą czasownika. W łacinie istnieją cztery imiesłowy:

czynny czasu teraźniejszego (Participium praesentis activi, PPA) - amans (nom. sing.), amantis (gen. sing.) (kochając, kochający, kochająca, kochające)
bierny czasu przeszłego dokonanego (Participium perfecti passivi, PPP) - amatus, amata, amatum (kochany, kochana, kochane)
czynny czasu przyszłego (Participium futuri activi, PFA) - amaturus, amatura, amaturum (mający, mająca, mające kochać)
bierny czasu przyszłego (Participium futuri passivi, PFP = gerundivum) - amandus, amanda, amandum (godny, godna, godne kochania)

Imiesłowy odmieniają się podobnie jak przymiotniki.

Imiesłów czynny czasu teraźniejszegoParticipium praesentis activi, PPA

Imiesłów ten tworzy się w następujący sposób:

dla czasowników I i II koniugacji: temat teraźniejszy + -ns, -ntis
dla czasowników III i IV koniugacji: temat teraźniejszy + -ens, -entis

I: amans, amantis - kochając, kochający/a/e
II: monens, monentis - przypominając, przypominający/a/e
III: legens, legentis - czytając, czytający/a/e
IV: audiens, audientis - słuchając, słuchający/a/e

Imiesłowy czasu teraźniejszego odmieniają się podobnie, jak przymiotniki trzeciej deklinacji ze wspólną formą dla wszystkich trzech rodzajów:

Przyp.	Sing.		Plur.
Przyp.	m, f	n	m, f	n
Nom.	amans	amans	amantes	amantia
Gen.	amantis	amantis	amantium	amantium
Dat.	amanti	amanti	amantibus	amantibus
Acc.	amantem	amans	amantes	amantia
Abl.	amante / amantī*	amante / amantī*	amantibus	amantibus

* W ablatiwie liczby pojedynczej używa się amante, gdy forma pełni funkcję imiesłowu lub rzeczownika (np. „kochanek”). Końcówka -ī dotyczy użycia przymiotnikowego. Nie są to warianty wymienne w każdym kontekście. Kreska nad ī oznacza długość samogłoski.

Amantis to dopełniacz (gen.), nie ablativus. Łacina nie ma osobnego narzędnika odpowiadającego polskiemu przypadkowi; część jego funkcji pełni ablativus.

Źródło: C. E. Bennett, New Latin Grammar, §70.3.

Imiesłów czynny czasu przyszłegoParticipium futuri activi, PFA

Imiesłów ten tworzy się w następujący sposób: temat participum + -urus, -ura, -urum.

I: amaturus, amatura, amaturum - mający/a/e kochać
II: moniturus, monitura, moniturum - mający/a/e przypominać
III: lecturus, lectura, lecturum - mający/a/e czytać
IV: auditurus, auditura, auditurum - mający słuchać

Imiesłowy czasu przyszłego odmieniają się podobnie, jak przymiotniki pierwszej i drugiej deklinacji.

Imiesłów bierny czasu przyszłegoParticipium futuri passivi, PFP

Imiesłów ten (zwany również gerundivum) tworzy się w następujący sposób:

dla czasowników I i II koniugacji: temat teraźniejszy + -ndus, -nda, -ndum
dla czasowników III i IV koniugacji: temat teraźnijszy + -endus, -enda, -endum

I: amandus, amanda, amandum - mający/a/e być kochanym/ą
II: monendus, monenda, monendum - mający/a/e być przypominanym
III: legendus, legenda, legendum - mający/a/e być czytanym
IV: audiendus, audienda, audiendum - mający/a/e być słuchanym

Więcej na temat gerundivum.

Imiesłów bierny czasu przeszłego dokonanegoParticipium perfecti passivi, PPP

Imiesłów ten tworzy sam temat participium (z odpowiednimi końcówkami przymiotnikowymi -us, -a, -um):

I: amatus, amata, amatum - kochany/a/e
II: monitus, monita, monitum - przypominany/a/e
III: lectus, lecta, lectum - czytany/a/e
IV: auditus, audita, auditum - słuchany/a/e

Imiesłowy czasu przeszłego dokonanego odmieniają się podobnie, jak przymiotniki pierwszej i drugiej deklinacji.

Stosowanie imiesłowów

Przykład:

Caesar captam urbem incendit. - Cezar spalił zajęte (PPP) miasto.

Przetłumaczone zdanie nie określa jednoznacznie, czy miasto zostało zajęte przez Cezara - wiadomo tylko, że to on je spalił. Jednak Rzymianin przyjąłby (w przypadku braku sprzecznych sugestii), że to Cezar był wykonawcą obu czynności, ponieważ to on jest podmiotem zdania - jest to konstrukcja w pewnym sensie idiomatyczna. Należy także zauważyć, że imiesłów captam jest imiesłowem czasu przeszłego dokonanego, ponieważ zajęcie miasta poprzedza pożar.

Czas imiesłowu nie zależy od czasu chronologicznego wyrażanej przez niego czynności, ale od tego, czy wystąpiła ona przed, w trakcie, czy też po czynności wyrażanej przez czasownik w formie osobowej.

Ponieważ imiesłowy funkcjonują jak przymiotniki, muszą być zgodne z określanym rzeczownikiem:

Oppugnaturus urbem Caesar militibus novos gladios dedit. - Mający zaatakować (PFA) miasto Cezar dał żołnierzom nowe miecze.
Plato scribens clamorem audivit. - Piszący (PPA) Platon usłyszał krzyk.

Podobnie, jak w innych językach, w łacinie imiesłów może pełnić funkcję rzeczownika:

Caesar captos interfecit. - Cezar zabił schwytanych (= jeńców).
Ea vidit amantem. - Ona zobaczyła kochającego (= kochanka).

Imiesłów może także pełnić funkcję rzeczownika abstrakcyjnego. Po polsku mówimy zajęcie miasta, spalenie Kapitolu, zamordowanie Cezara. W łacinie takie konstrukcje występują bardzo rzadko, a zamiast nich używa się konkretnego rzeczownika, określanego imiesłowem wyrażającym pojęcie abstrakcyjne: urbs capta, Capitolium incensum, Caesar occisus. Wydaje się, że te wyrażenia powinny oznaczać zajęte miasto, spalony Kapitol, zabity Cezar - w rzeczywistości mogą oznaczać obie te rzeczy, ale zawsze o znaczeniu rozstrzygnie kontekst:

Caesar occisus humum cecidit. - Zamordowany Cezar upadł na ziemię.
Caesar occisus cives terruit. - Zamordowanie Cezara przeraziło obywateli.

Imiesłów związany z uczestnikiem zdania

Puella epistulam legens ridebat. — Dziewczyna czytająca list śmiała się; naturalniej: „Dziewczyna śmiała się, czytając list”. Legens zgadza się z puella (nom. sing. f.); czytanie i śmiech są równoczesne. To participium coniunctum, imiesłów związany ze składnikiem zdania, nie ablativus absolutus.

Milites profecti ad flumen venerunt. — Żołnierze, wyruszywszy, dotarli do rzeki; naturalniej: „Żołnierze wyruszyli i dotarli do rzeki”. Profecti, od deponens proficiscor, ma znaczenie czynne: „ci, którzy wyruszyli”, nie „ci, których wyruszono”. Przy analizie zawsze sprawdzamy hasło czasownika, zgodę i stosunek czasowy.

Ćwiczenie

Puella epistulam legens ridet.

Z czym łączy się legens, a z czym epistulam?

Odpowiedź

Legens zgadza się z puella, a epistulam jest jego dopełnieniem. Dosłowniej: „Dziewczyna czytająca list śmieje się”; naturalniej: „Dziewczyna śmieje się, czytając list”. Nie: „list czytający dziewczynę”.