Szyk zdaniowy

Przy tłumaczeniu zdań łacińskich trzeba pamiętać, że język ten ma specyficzny styl, wyrażający się w trochę odmiennym od polskiego szyku wyrazów. Orzeczenie przeważnie występuje na końcu zdania. Również łącznik orzeczenia imiennego często stoi na końcu. Przymiotniki określające ten sam przedmiot mogą zostać rozdzielone.

Linguae Latinae patria Italia erat.
Ojczyzną języka łacińskiego były Włochy.

Sententiae Latinae in tabula scriptae puellis placent.
Napisane na tablicy sentencje łacińskie podobają się dziewczętom.

Pytania bezpośrednie

W łacinie nie ma specyficznej konstrukcji pytającej. Pytania bezpośrednie (tzn. nie należące do mowy zależnej) tworzy się na dwa sposoby:

1. Pytania szczegółowe (na które otrzymuje się szczegółową odpowiedź) tworzy się poprzedzając zdanie słowem pytającym: cur ... ? - dlaczego ... ? quis ... ? - kto? quo ... ? - dokąd ... ?

   Quo properas? - Dokąd śpieszysz?

2. Pytania ogólne (na które odpowiedź brzmi "tak" lub "nie") można tworzyć, dołączając enklityczne -ne do wyrazu, na który pada nacisk pytania, zwykle stojącego na początku. W wyrażeniu przyimkowym może ono dołączyć się do rzeczownika, jak w przykładzie ad Africamne; nie jest to jednak bezwyjątkowy algorytm oparty na liczbie sylab przyimka. Enklitykę zapisujemy łącznie z poprzedzającym wyrazem:

   Potestisne Latine intellegere? - Czy rozumiecie po łacinie?
   Sumne infelix? - Czy jestem nieszczęśliwy?
   Ad Africamne navigas? - Czy żeglujesz do Afryki?

Językoznawcy zaliczają język polski, podobnie jak np. angielski czy niemiecki, do typu SVO (Subject - Verb - Object), czyli o generalnym szyku podmiot - orzeczenie - dopełnienie. Łacinę zalicza się do języków typu SOV, czyli o szyku podmiot - dopełnienie - orzeczenie. Jak w każdym języku fleksyjnym (także polskim), szyk jest dość swobodny, ponieważ o funkcji wyrazu decyduje jego końcówka fleksyjna, a nie pozycja w zdaniu. Przykład:

Femina pulchra virum amabat.
Piękna kobieta kochała mężczyznę.

Femina pulchrum virum amabat.
Kobieta kochała pięknego mężczyznę.

Iulia Marcum amat.
Julia kocha Marka.

Iuliam Marcus amat.
Marek kocha Julię.

Każde z poniższych zdań jest całkowicie poprawne w łacinie i oznacza Koza je trawę:

Capella herbam edit.
Capella edit herbam.
Herbam capella edit.
Herbam edit capella.
Edit herbam capella.
Edit capella herbam.

Ponieważ w łacinie szykiem głównym jest SOV, inna kolejność może służyć położeniu nacisku, zwykle na wyrazy znajdujące się na początku zdania:

Iuliam Marcus amat.
To Julię kocha Marek.

Najczęściej odstępstwa od szyku pojawiają się w poezji, gdzie są podyktowane wymogami rytmu lub służą podkreśleniu pewnych słów, jednak w prozie najpopularniejszy jest szyk SOV. Najbardziej typową, szczegółową budowę zdania można przedstawić następująco:

podmiot - dopełnienie bliższe - dopełnienie dalsze - okoliczniki - orzeczenie

Feminae graecae fabulas de Graecia pulchrae Iuliae filiae saepe narrabant.
Greckie kobiety często opowiadały pięknej córce Julii historie o Grecji.

feminae graecae - podmiot
fabulas de Graecia - dopełnienie bliższe
pulchrae Iuliae filiae - dopełnienie dalsze
saepe - okolicznik (przysłówek)
narrabant - orzeczenie

Okoliczniki, przysłówki oraz przeczenia występują zwykle przed słowem, które określają (saepe narrabant). Przymiotniki zwykle następują bezpośrednio po rzeczownikach (feminae graecae), z wyjątkiem przymiotników rozmiaru, piękna, dobra lub prawdy, które stoją przed określanym rzeczownikiem. Jeśli rzeczownik jest określany zarówno przez przymiotnik, jak i rzeczownik, pierwszeństwo ma przymiotnik (pulchrae Iuliae filiae).

Jak rozłożyć zdanie na części

Końcówka wskazuje możliwe funkcje wyrazu, ale o wyborze rozstrzygają także składnia i sens. Nie tłumaczymy mechanicznie kolejnych słów i nie zakładamy, że pierwszy rzeczownik jest podmiotem.

Przyjmijmy kontekst: to dziewczynki wręczają kwiaty nauczycielce. Puellae parvae rosas magistrae bonae dant. — „Małe dziewczynki dają róże dobrej nauczycielce”.

1. Znajdujemy orzeczenie: dant — „dają”, 3. osoba liczby mnogiej.
2. Dobieramy podmiot: puellae parvae — mianownik liczby mnogiej. Sama forma puellae mogłaby być także dopełniaczem lub celownikiem liczby pojedynczej, ale tutaj pasuje do dant.
3. Sprawdzamy wymagania czasownika: ktoś daje coś (rosas, biernik) komuś (magistrae bonae, celownik).
4. Połącz określenia z rzeczownikami: parvae zgadza się z puellae, a bonae z magistrae w rodzaju, liczbie i przypadku. Końcówki nie muszą wyglądać identycznie: poeta bonus — „dobry poeta”.
5. Ułóż naturalny polski przekład. Szyk Parvae rosas puellae dant również łączy parvae z puellae, mimo rozdzielenia tych wyrazów.

Bez tego kontekstu same końcówki dopuszczają też odwrócenie ról: „Dobre nauczycielki dają róże małej dziewczynce”. Zgodność z orzeczeniem pomaga w analizie, ale nie zawsze usuwa wieloznaczność.

Orzecznik i dopowiedzenie: Iulia laeta est — „Julia jest wesoła” (przymiotnik w mianowniku, zgodny z podmiotem); Iuliam, amicam meam, video — „Widzę Julię, moją przyjaciółkę” (dopowiedzenie amicam w tym samym przypadku co Iuliam). Dopowiedzenie rzeczownikowe nie musi mieć tego samego rodzaju gramatycznego.

Zdanie względne: Puella, quam video, ridet — „Dziewczynka, którą widzę, śmieje się”. Quam przejmuje rodzaj i liczbę od puella, ale jest biernikiem jako dopełnienie video. Nie kopiujemy przypadku poprzednika.

Dalej: rekcja i przypadki, dobór konstrukcji zdania podrzędnego.

Przeczenia i pytania w praktyce

Non przeczy stwierdzeniu: Non venit. — Nie przychodzi. Ne stosujemy m.in. w zakazie lub przeczącym zdaniu celu. Haud spotyka się zwłaszcza przy przymiotnikach i przysłówkach: haud procul — niedaleko. Nie są to trzy swobodnie wymienne odpowiedniki polskiego „nie”.

Nemo venit. — Nikt nie przychodzi. Nihil video. — Nic nie widzę. Nullum librum habeo. — Nie mam żadnej książki. W tych łacińskich zdaniach nie dodajemy non, choć polszczyzna wymaga „nie”. Nemo non venit znaczy „Każdy przychodzi”.

Ne Marcus quidem venit. — Nawet Marek nie przychodzi. Podkreślony wyraz znajduje się między ne a quidem. Neque / nec łączy i przeczy: Non legit neque scribit. — Nie czyta ani nie pisze.

Zakaz: Noli discedere / nolite discedere. — Nie odchodź / nie odchodźcie. Inny klasyczny sposób: Ne discesseris. — Nie odchodź. To perfectum coniunctivi użyte w zakazie, a nie wiadomość o przeszłości. Por. też samodzielne użycia trybu łączącego.

Ćwiczenie

Puellae parvae rosam dant.

Jak orzeczenie pomaga rozpoznać puellae?