Funkcje przypadków

Przypadki w łacinie, podobnie, jak w języku polskim, spełniają różne funkcje w zdaniu. Najczęściej mianownik jest przypadkiem podmiotu, dopełniacz - przydawki dopełniaczowej, celownik - dopełnienia dalszego, biernik - dopełnienia bliższego, zaś narzędnik - dopełnienia dalszego lub okolicznika. Przykłady:

Magistra (Nom.) studiosis (Dat.) de sententiis (Abl.) Latinis (Abl.) narrat.
Nauczycielka opowiada studentkom o sentencjach łacińskich.
Studiosae (Nom.) et magistra (Nom.) in bibliotheca (Abl.) sunt.
Studentki i nauczycielka są w bibliotece.
Linguae (Gen.) Latinae (Gen.) patria (Nom.) Italia (Nom.) erat.
Ojczyzną języka łacińskiego była Italia.
Jednak przypadki w łacinie spełniają czasem dodatkowe funkcje w zdaniu, zmieniając jego ogólny sens. Z tego powodu ważna jest umiejętność ich rozpoznawania, a także znajomość podstawowych zjawisk związanych z przypadkami.

MianownikNominativus

Mianownik podwójnyNominativus duplex

Mianownik może być przypadkiem podmiotu (Nominativus subiecti), np.:
Charta non erubescit. - Papier się nie rumieni (wstydzi).

Może też być przypadkiem orzecznika (Nominativus praedicati), np.:
Marcus poeta est. - Marek jest poetą. Łaciński orzecznik jest w mianowniku, choć polskie „poetą” ma formę narzędnika.

Kiedy w zdaniu występuje zarówno podmiot, jak i orzecznik w mianowniku, mówimy o mianowniku podwójnym. Mianownik podwójny występuje w kilku sytuacjach:

  • z czasownikami esse - być, fieri - stać się, manere - pozostać, vivere - żyć:
    Vesta dea est. - Westa jest boginią.
    Is vixit beatus. - Dosłownie: „On żył szczęśliwy”; naturalnie: „Wiódł szczęśliwe życie”. Beatus określa podmiot, nie jest przysłówkiem.

    W przypadku, kiedy w zdaniu występuje czasownik sum, esse, fui (poza znaczeniem "znajdować się"), czasownik ten staje się łącznikiem orzeczenia złożonego (imiennego). Orzecznik w języku łacińskim występuje zawsze w tym samym przypadku, co podmiot - stąd podwójny mianownik.
  • z czasownikami w stronie biernej appellare - nazywać, creare - czynić, eligere - wybierać, existimare - osądzać, habere - rozważać, putare - uważać (por. biernik podwójny):
    Scipio Africanus appellatur. - Scypion jest nazywany Africanusem.
    Is nonnumquam stultus putatur. - Bywa uważany za głupca.

DopełniaczGenitivus

Dopełniacz dzierżawczyGenitivus possesivus

Jest to podstawowa funkcja dopełniacza. Oznacza posiadanie lub przynależność i odpowiada na pytanie czyj/a/e? Często występuje po czasowniku sum, esse, fui - być. W wyrażeniach z dopełniaczem dzierżawczym może się także pojawić elipsa (ominięcie). Przykłady:

naves Romanorum - statki Rzymian
Naves sunt Romanorum. - Statki należą do Rzymian.
Vado ad Dianae [fanum]. - Idę do [kaplicy] Diany.

Czasem zamiast dopełniacza dzierżawczego może pojawić się wyprowadzony od niego przymiotnik, np. Campus Martius (przymiotnik) = Campus Martis (rzzeczownik w dopełniaczu) - obóz Marsa. Jednak pierwotnie tylko dopełniacz wyrażał posiadanie, natomiast przymiotniki miały szersze i mniej precyzyjne znaczenie "dotyczący".

Dopełniacz cząstkowyGenitivus partitivus

Dopełniacz cząstkowy jest przypadkiem rzeczownika oznaczającego pewną całość, której część jest wyodrębniana w zdaniu. Dopełniacz cząstkowy pojawia się razem z rzeczownikami pars - część, dimidium - połowa, multitudo - mnóstwo, przymiotnikami i przysłówkami w stopniu wyższym i najwyższym, liczebnikami i zaimkiem nemo - nikt. Przykłady:

pars equitum - część kawalerii
multitudo hominum - wielu ludzi
fratrum maior - starszy z braci
omnium sapientissimus - najmądrzejszy ze wszystkich
omnium primus - pierwszy ze wszystkich
septimus regum - siódmy z królów
nemo nostrum - nikt z nas

Znaczenie cząstkowe może wyrażać także ex lub de + Ablativus, już w łacinie klasycznej, np. unus de multis — „jeden z wielu”.

Dopełniacz wartościGenitivus pretii

Kiedy używamy czasownika z przysłówkiem oznaczającym wartość lub szacowanie: Wiele mnie to kosztowało, w łacinie przysłówek zostaje zastąpiony przez przymiotnik w dopełniaczu, zgodny z pretii (pretium, -i n - cena, wartość), który jest często pomijany. Najczęściej dopełniacz wartości towarzyszy następującym czasownikom i znajdują się w nim takie przymiotniki jak:

Czasowniki Przymiotniki
esse być magni (magnus) wielki
stare stać pluris (plus) liczniejszy, nadmierny
aestimare szacować plurimi (plurimus) liczny
putare uważać parvi (parvus) mały
habere rozważać minoris (minor) mniejszy
emere kupować minimi (minimus) najmniejszy
vendere sprzedawać tanti (tantus) tak duży
facere czynić quanti (quantus) jak duży

Przykłady:

Hoc parvi emi. - Kupiłem to tanio. (dosł. taniej [ceny])
Amicitiam tuam magni aestimo. - Twoją przyjaźń cenię wielce. (dosł. wielkiej [ceny])
Parvi sunt foris arma, nisi est consilium domi. - Niewiele znaczą działania zbrojne za granicą, jeśli w kraju brak rozsądnej rady. Dosłownie dla konstrukcji: „broń za granicą jest małej [wartości]”. Cyceron, De officiis I 22, 76 (pominięto enim). Consilium oznacza tu rozumną radę, nie samą zgodę.

Dopełniacz jakości/opisuGenitivus qualitatis

W łacinie występuje analogiczna konstrukcja do polskiego wyrażenia mąż wielkiej mądrości - vir magnae sapientiae. Taką konstrukcję nazywa się dopełniaczem jakości. W łacinie występuje ona najczęściej wtedy, kiedy rzeczownikowi w dopełniaczu towarzyszy przymiotnik (wielkiej) - podobnie, jak po polsku, nie powiedzielibyśmy człowiek mądrości, lecz mądry człowiek - vir sapiens. Zwykle dopełniacz opisu stosuje się do wyrażenia wewnętrznej lub wrodzonej cechy.

Graeci generis homo - człowiek greckiego pochodzenia
vir magni ingenii - mąż wielkiego talentu (= bardzo utalentowany)
magni formica laboris - mrówka wielkiej pracy (= bardzo pracowita)

Do opisu zewnętrznego, takiego jak w wyrażeniu człowiek o białych włosach, zwykle stosuje się narzędnik jakości, choć to rozróżnienie nie zawsze jest przestrzegane: w zdaniu vir magni ingenii (gen.) summaque prudentia (abl.) - mąż wielkiego talentu i najwyższej roztropności (Cyceron, De legibus III 19, 45; fragment o Lucjuszu Kotcie), można było raczej oczekiwać dwóch rzeczowników w dopełniaczu. Pierwotnie dopełniacz jakości wyrażał także wartość i miarę, co doprowadziło do rozróżnienia specjalnego dopełniacza ilości.

Dopełniacz charakterystycznyGenitivus characteristicus

Dopełniacz charakterystyczny jest przypadkiem osoby lub rzeczy, którą charakteryzuje dalsza część zdania w formie bezokolicznika, poprzedzona czasownikiem est - jest. Należy przy tym pamiętać o szyku swobodnym w zdaniu łacińskim. Bezokolicznik opisuje cechę charakterystyczną lub powinność. Przykłady:

Hominis est errare. - Dosłownie: „Cechą człowieka jest błądzić”. Naturalniej: „Ludzką rzeczą jest się mylić”. To skrót myśli z Cycerona, Filipiki XII 2, 5, gdzie czytamy Cuiusvis hominis est errare („Każdy człowiek może się mylić”).
Est imperatoris superare hostes. - Generała (obowiązkiem) jest pokonywać wrogów.

CelownikDativus

Celownik sprawcyDativus auctoris

W łacinie sprawcę zwykle (np. w stronie biernej) określa przyimek ab oraz Ablativus (tzw. narzędnik sprawcy). Jednak w koniugacji omownej biernej osoba, która powinna lub musi wykonać czynność, występuje w celowniku (celownik sprawcy). Ten rzeczownik w celowniku wygląda jak sprawca i tłumaczy się go przy użyciu tej samej formuły, jednak ściśle rzecz biorąc, celownik wskazuje jedynie osobę, dla której istnieje pewna powinność lub obowiązek.

Haec agenda tibi sunt.
Musisz zrobić te rzeczy. (dosł. Tobie są te rzeczy do zrobienia.)

Por. koniugacja omowna bierna.

Celownik dzierżawczyDativus possesivus

Celownik dzierżawczy jest konstrukcją gramatyczną, która ma ten sam sens, co zdanie z użyciem czasownika habere - mieć, lecz zamiast niego korzysta z czasownika esse - być i celownika (Dativus). Na język polski oba zdania tłumaczy się identycznie. Przykłady:

Puero liber est. = Puer librum habet. - Chłopiec ma książkę.
Viro Romano toga pulchra est. = Vir Romanus togam pulchram habet. - Rzymianin ma piękną togę.

Dosłowne tłumaczenie zdań z Dativem brzmi: Chłopcu jest książka oraz Rzymianinowi jest piękna toga. Zauważmy, że w zdaniach podmiot i dopełnienie zamieniają się rolami. W pewnym sensie przypomina to stronę bierną.

Celownik korzyści i krzywdyDativus commodi et incommodi

Polskie „dla” nie ma jednego łacińskiego odpowiednika. Osobę lub rzecz, na której korzyść albo niekorzyść coś się dzieje, często wyraża Dativus. Inne znaczenia wymagają innych konstrukcji, np. pro + Ablativus przy działaniu w czyjejś obronie lub imieniu. Takiemu użyciu celownika nie towarzyszy żaden przyimek. Przykład:

Quidquid discis, tibi discis. - Czegokolwiek się uczysz, dla siebie się uczysz.
Vae victis! - Biada zwyciężonym!

Zauważmy, że niegdyś w języku polskim również występowała podobna konstrukcja: Sobie śpiewam a Muzom. (= dla siebie i dla muz) (J. Kochanowski).

BiernikAccusativus

Biernik podwójnyAccusativus duplex

Po czasownikach putare, habere, ducere - uważać kogoś/coś za kogoś/coś, appellare, nominare - nazywać kogoś/coś kimś/czymś, zarówno dopełnienie bliższe (osoba/rzecz nazywana), jak i jego określenie (jak/czym jest nazywana) w zdaniu znajdują się w bierniku. Z tego powodu tą konstrukcję nazywa się biernikiem podwójnym. Przykłady:

Romani Aeneam proavum suum putabant. - Rzymianie uważali Eneasza za swojego przodka. (dosł. swojego przodka)
Te amicum meum appello. - Nazywam cię moim przyjacielem.

NarzędnikAblativus

Narzędnik porównawczyAblativus comparativus

W łacinie porównanie można wyrazić na dwa sposoby: albo użyć przyimka quam - jak, niż, albo stosując narzędnik porównawczy. W tym drugim przypadku drugi człon porównania znajduje się narzędniku i nie występuje żaden przyimek. Przykład:

Exempla utiliora sunt praeceptis. - Przykłady są pożyteczniejsze od wskazówek.
Dux clarior est Caesare. - Wódz jest sławniejszy od Cezara.

Narzędnik czasuAblativus temporis

Określenia odpowiadające na pytanie „kiedy?” zwykle występują w ablatiwie bez przyimka, zwłaszcza gdy rzeczownik sam oznacza czas:

anno Domini (A.D.) 1864 - w roku pańskim 1864; roku pańskiego 1864
saeculo primo - w pierwszym wieku
medio aevo - w wiekach średnich (średniowieczu)
autumno - na jesieni

W narzędniku znajdują się także wyrażenia czasowe odpowiadające na pytanie "w jakim czasie":

Biduo ad Africam navigavit. - Dopłynął do Afryki w dwa dni. Biduo oznacza „w ciągu dwóch dni”, czyli czas potrzebny do przebycia drogi.

Na pytanie „jak długo?” odpowiada zwykle biernik czasu, także przy czasownikach ruchu: Biduum navigavit — „Żeglował przez dwa dni”. Porównujemy biduo — „w dwa dni” i biduum — „przez dwa dni”.

Narzędnik miejscaAblativus loci

Miejsce odpowiadające na pytanie „gdzie?” wyraża się zwykle przez in z ablatiwem, np. in urbe — „w mieście”. Sam ablativus występuje w określonych grupach wyrażeń, m.in. przy niektórych nazwach miast, określeniach z totus i w utartych zwrotach, takich jak:

terra marique - na lądzie i na morzu

Zobacz także: Składnia miast.

Narzędnik sprawcyAblativus auctoris

Na początku należy rozróżnić sprawcę od narzędzia. Sprawca jest istotą żywą, zaś narzędzie jest prawie zawsze czymś nieożywionym. W przykładowym zdaniu Cezar został zabity przez Brutusa nożem Brutus jest sprawcą, zaś nóż — narzędziem. To uproszczony przykład gramatyczny, nie pełny opis zamachu.

Do wyrażenia sprawcy czynności używa się przyimka a/ab z Abl, a do opisania narzędzia stosuje się sam Abl, bez przyimka (podobnie, jak w języku polskim):

przez Brutusa - a Bruto
nożem - pugione (pugio, pugionis m)

Narzędnik sprawcy występuje zawsze z przyimkiem a/ab, a jego najczęstszym zastosowaniem jest strona bierna. Zobacz także: narzędnik narzędzia oraz celownik sprawcy.

Narzędnik narzędzia i przyczynyAblativus instrumenti et causae

Przez narzędzie rozumiemy środek, przy pomocy którego jest lub została wykonana opisywana czynność. Narzędzie jest opisane przez umieszczenie wyrazu w Abl, bez przyimka. Zauważmy, że w łacinie narzędziem może być nie tylko konkretna rzecz, lecz także pojęcie abstrakcyjne. Poniższe zdania są przykładami dydaktycznymi, nie cytatami ani twierdzeniami o historii i diecie wszystkich Rzymian:

Sagitta (abl.) Cupido cor meum transfixit. - Kupidyn przeszył strzałą moje serce.
Caesar non virtute (abl.) sed consilio (abl.) vicit. - Cezar zwyciężył nie męstwem, lecz strategią.
Romani lacte (abl.) et carne (abl.) vivunt. - Rzymianie żyją o mleku i mięsie. (= żywią się mlekiem i mięsem)

Przyczynę, podobnie jak narzędzie, wyraża się umieszczeniem rzeczownika w Abl, bez przyimka:

Lacrimo gaudio (abl.). - Płaczę z radości (gaudium, -ii).
Timore (abl.) ad montes fugerunt. - Ze strachu (timor, -oris) uciekli w góry.

Narzędnik cenyAblativus pretii

Narzędnik ceny można traktować jako szczególny przypadek narzędnika narzędzia - pieniądz jest narzędziem transakcji finansowej. Zobacz także: dopełniacz wartości.

Iulia auro (abl.) viri vitam vendidit. - Julia sprzedała życie swego męża za złoto (aurum, auri).
Emi virginem triginta minis (abl.). - Kupiłem dziewczynę za trzydzieści min (mina, -ae).

Narzędnik niezależnyAblativus absolutus

W gramatyce łacińskiej narzędnik niezależny jest wyrażeniem rzeczownikowym w Ablativusie. Konstrukcję w najprostszym przypadku tworzy rzeczownik (lub zaimek) oraz imiesłów, przy czym oba znajdują się w narzędniku i są gramatycznie niezależne od reszty zdania. To połączenie narzędników zastępuje zdanie podrzędne okolicznikowe czasu, przyczyny, warunku lub przyzwolenia:

Hoste victo Hannibal Karthaginem advenit. - Zwyciężywszy wroga, Hannibal przybył do Kartaginy.
Passis palmis pacem petiverunt. - Rozpostarłszy ręce, prosili o pokój.

Troia capta Aeneas fugit. - Kiedy Troja została zdobyta, Eneasz uciekł.
Ira calefacta sapientia dormit. - Kiedy gniew jest wzniecony, mądrość śpi.
Domino absente fenestram penetravit. - Kiedy pana nie było, wszedł przez okno.

Ovidio exule Musae planguntur. - Muzy płaczą, kiedy (ponieważ) Owidiusz jest wygnańcem.
Te veniente gaudeo. - Cieszę się, kiedy (ponieważ) przychodzisz.
Lacrimae cadunt nolentibus nobis. - Łzy spływają, chociaż nie chcemy.

Bardzo ważna jest gramatyczna niezależność tej konstrukcji od reszty zdania - nie może w niej wystąpić odwołanie do podmiotu. Jeśli chcemy powiedzieć Zwyciężywszy wroga, Hannibal go zabił, nie możemy po prostu dodać w dalszej części zdania zaimka eum, ponieważ konstrukcja przestałaby być niezależna. Zamiast tego, należy użyć odpowiedniego imiesłowu:

Hannibal hostem victum interfecit. - Hannibal zabił zwyciężonego wroga.

Regularną odmianą ablativus absolutus jest konstrukcja bez imiesłowu: rzeczownik lub zaimek łączy się z drugim rzeczownikiem albo przymiotnikiem. Łacina klasyczna nie ma zwykłego imiesłowu teraźniejszego od sum; brak imiesłowu nie znosi niezależności konstrukcji. Jeśli chcemy powiedzieć kiedy Dariusz był królem (= za czasów Dariusza), po prostu umieszczamy rzeczowniki Darius i rex w Abl: Dario rege. Drugim składnikiem mogą być także niektóre przymiotniki. Podobnie:

Cicerone consule - za konsulatu Cycerona (= kiedy Cyceron był konsulem)
Cn. Pompeio M. Crasso consulibus - kiedy Gnejusz Pompejusz i Marek Crassus byli konsulami
me puero - kiedy byłem chłopcem
tranquillo mari - kiedy morze będzie spokojne
invita Minerva - wbrew woli Minerwy (dosł. kiedy Minerwa była niechętna)
Cicerone vivo/vivente - za życia Cycerona (= kiedy Cyceron żył)
audito eum fugisse - usłyszawszy że uciekł

Rekcja — jakiego przypadku wymaga wyraz?

Łaciński czasownik lub przymiotnik może wymagać innego przypadka niż polski odpowiednik. Uczymy się całego połączenia, nie samego tłumaczenia hasła.

Połączenie Przykład i przekład
pareo, credo + Dat. Magistro pareo — „Jestem posłuszny nauczycielowi”; Tibi credo — „Wierzę ci”.
utor, fruor, fungor, potior, vescor + Abl. Gladio utitur — „Posługuje się mieczem”; Pace fruimur — „Cieszymy się pokojem”; Munere fungitur — „Pełni obowiązek”; Urbe potiti sunt — „Zdobyli miasto”; Carne vescuntur — „Żywią się mięsem”.
memini, obliviscor + Gen. lub Acc. Tui memini — „Pamiętam o tobie”; Hoc memini — „Pamiętam to”. Przy zaimku nijakim stosujemy biernik; nie sprowadzamy całej grupy do jednej bezwyjątkowej reguły.
me pudet + Gen. Me erroris pudet — „Wstydzę się błędu”. Osoba: Acc. me; przyczyna uczucia: Gen. erroris. Por. czasowniki nieosobowe.
cupidus + Gen.; utilis + Dat. cupidus gloriae — „żądny sławy”; utilis civibus — „pożyteczny dla obywateli”.

potior łączy się także z dopełniaczem, np. rerum potiri — „objąć władzę”. Rząd i znaczenie sprawdzamy w słowniku dla konkretnego użycia.

Przypadek a znaczenie — ważne rozróżnienia

Funkcja Przykład i sposób rozumienia
Genetivus subiectivus / obiectivus amor matris: „miłość matki” może oznaczać miłość, którą matka odczuwa, lub miłość do matki. Kontekst rozstrzyga, kto kocha, a kogo się kocha.
Podwójny celownik Hoc mihi auxilio est. Dosłownie: „To jest mi pomocą”; naturalnie: „To mi pomaga”. Mihi oznacza osobę, auxilio — funkcję lub skutek.
Czas trwania — Acc. Tres dies mansit — „Pozostał przez trzy dni”. Pytanie: jak długo?
Punkt w czasie — Abl. Tertio die venit — „Przybył trzeciego dnia”. Pytanie: kiedy?
Czas, w którym coś ukończono — Abl. Tribus diebus opus perfecit — „Ukończył pracę w ciągu trzech dni”. Pytanie: w jakim czasie?
Rozciągłość — Acc. Murus decem pedes altus est — „Mur ma dziesięć stóp wysokości”. Decem pedes określa miarę.
Oddzielenie lub brak — Abl. Cura liberatus est — „Został uwolniony od troski”; Pane caret — „Brakuje mu chleba”.
Towarzyszenie / narzędzie Cum amico venit — „Przyszedł z przyjacielem”; Gladio pugnat — „Walczy mieczem”. Przyjaciel to towarzysz, miecz to narzędzie.
Sposób — Abl. Cum cura legit — „Czyta starannie”; Magna cura legit — „Czyta bardzo starannie”. Przy określeniu rzeczownika przez przymiotnik często można opuścić cum.
Wzgląd — Abl. Nomine notus est — „Jest znany z imienia”. Ablativus wskazuje, pod jakim względem wypowiadamy sąd.
Miara różnicy — Abl. Multo maior est — „Jest znacznie większy”. Dosłownie: „większy o wiele”, nie „większy od wielu”.
Jakość — Abl. lub Gen. z określeniem vir magna virtute / vir magnae virtutis — „człowiek wielkiej odwagi”. Nie każdy rzeczownik dowolnie przechodzi między tymi konstrukcjami.

Powiązane tematy: ablativus absolutus, przyimki miejsca, porównania.

Ćwiczenie

Hostibus victis, milites redierunt.

Czy hostibus jest dopełnieniem redierunt?

Odpowiedź

Nie. Hostibus victis stanowi ablativus absolutus. Schemat: „wrogowie — pokonani”, oba wyrazy w abl. plur. Naturalnie: „Po pokonaniu wrogów żołnierze wrócili”. Forma bierna nie wskazuje sama, kto ich pokonał.