Supinum Supinum

Supinum funkcjonuje jak rzeczownik odczasownikowy, należący do czwartej deklinacji, ale istnieje tylko w dwóch formach: w bierniku i narzędniku liczby pojedynczej. Supinum jest nazywane czasem "celownikiem odczasownikowym", jednak nazwa ta nie jest zatem związana z przypadkiem, lecz z funkcją - supinum określa cel czynności. Forma w -um służy m.in. do określania celu ruchu; formę w -ū omawiamy poniżej.

Supinum w biernikuAccusativus supini

Supinum w bierniku (Accusativus supini) jest najczęściej spotykaną formą supinum, podawaną jako ostatnia ze słownikowych form czasownika. Formę tę poznajemy ze słownika; nie da się jej niezawodnie utworzyć przez dodanie -tum do tematu teraźniejszego. Temat supini otrzymujemy po odrzuceniu -um, np. lectum → lect-. Porównujemy formy słownikowe:

narrare — narratum (opowiadać)
videre — visum (widzieć)
legere — lectum (czytać)
audire — auditum (słyszeć)
mittere — missum (posyłać)
ferre — latum (nieść)

Ta forma supinum występuje po czasownikach oznaczających lub sugerujących ruch i wyraża cel tego ruchu:

Propero laboratum. - Spieszę, aby pracować.
Legatos ad Caesarem mittunt auxilium rogatum. - Wysyłają posłów do Cezara aby prosić o pomoc.
Gladiatores in arenam pugnatum vocavit. - Wezwał gladiatorów na arenę aby walczyli.

Należy zauważyć, że mimo że w polskim tłumaczeniu występuje zdanie złożone podrzędnie, w łacinie jest to nadal zdanie pojedyncze. Podobnie jak w języku polskim, w łacinie cel można również wyrazić zdaniem podrzędnym celu.

Temat supini spotyka się w wielu łacińskich rzeczownikach, zakończonych na:

-tor - lector - czytelnik, auditor - słuchacz
-io - lectio - czytanie, auditio - słuchanie
-orium - lectorium - czytelnia, auditorium - sala wykładowa
-um - factum - czyn, scriptum - pismo
-us - intellectus - pojęcie, cultus - pielęgnowanie, cześć

Supinum w narzędnikuAblativus supini

Supinum w narzędniku (Ablativus supini) kończy się na -ū i występuje przy niektórych przymiotnikach oraz wyrażeniach fas est i nefas est. Fas i nefas to nieodmienne rzeczowniki: to, co dozwolone lub niedozwolone według prawa boskiego, nie zwykłe przymiotniki „dobry” i „zły”. Forma w -ū ma ograniczone użycie; częste są dictu, auditu, visu, factu:

mirabile dictu — dosłownie „niezwykłe do powiedzenia”; naturalnie „aż trudno uwierzyć”
res auditu crudelis — dosłownie „rzecz okrutna do usłyszenia”; naturalnie „rzecz, o której strasznie słuchać”
fas est dictu — „godzi się powiedzieć”; dictu określa, pod jakim względem coś jest dozwolone
facile factu — „łatwe do zrobienia”

Na podstawie: "TY Latin", G. Betts oraz "Rudimenta Latinitatis" St. Wilczyński, T. Zarych

Ćwiczenie

Legati pacem petitum venerunt.

Czy petitum zgadza się z legati?

Odpowiedź

Nie: to supinum celu po czasowniku ruchu, z dopełnieniem pacem. „Posłowie przybyli prosić o pokój”. Nie jest to imiesłów nijaki opisujący posłów.