Deklinacja rzeczowników — notatka A4
A4, pionowo, skala 100%. W oknie drukowania można wyłączyć nagłówki i stopki przeglądarki. Zapis PDF jest dostępny w opcjach drukarki.
I–III deklinacja: podstawowe wzory
Deklinację rozpoznajemy po dopełniaczu liczby pojedynczej: -ae, -ī, -is, -ūs, -eī / -ēī. Podstawę do poniższych zakończeń otrzymujemy po odjęciu tej części dopełniacza: rēg-is → rēg-. Mianownik odczytujemy ze słownika; nie zawsze da się go odtworzyć przez dodanie końcówki.
Wzory: puella, -ae — dziewczynka; servus, -ī — niewolnik; bellum, -ī — wojna; rēx, rēgis — król; corpus, corporis — ciało. W III deklinacji poniżej pokazano typ spółgłoskowy.
| Przypadek | I | II m. (-us) | II n. | III m./f. | III n. |
|---|---|---|---|---|---|
| Nom. | -a | -us | -um | ze słownika | ze słownika |
| Gen. | -ae | -ī | -ī | -is | -is |
| Dat. | -ae | -ō | -ō | -ī | -ī |
| Acc. | -am | -um | -um | -em | jak nom. |
| Abl. | -ā | -ō | -ō | -e | -e |
| Voc. | -a | -e | -um | jak nom. | jak nom. |
| Przypadek | I | II m. (-us) | II n. | III m./f. | III n. |
|---|---|---|---|---|---|
| Nom. | -ae | -ī | -a | -ēs | -a |
| Gen. | -ārum | -ōrum | -ōrum | -um | -um |
| Dat. | -īs | -īs | -īs | -ibus | -ibus |
| Acc. | -ās | -ōs | -a | -ēs | -a |
| Abl. | -īs | -īs | -īs | -ibus | -ibus |
| Voc. | -ae | -ī | -a | -ēs | -a |
Zasady i ważne wyjątki
- Rodzaj nijaki: nom. = acc. = voc.; w liczbie mnogiej zakończenie -a lub -ia (s. 2).
- W II deklinacji rzeczowniki na -er zachowują mianownik w wołaczu: puer. Podstawa pochodzi z dopełniacza: puerī → puer-, ale agrī → agr-.
- Wołacz fīlius to fīlī; podobnie imiona na -ius, np. Iūlius → Iūlī.
- W I deklinacji dea (bogini) i fīlia (córka) mają dat./abl. plur. deābus, fīliābus.
- Końcówka mianownika nie ustala rodzaju: poēta jest rodzaju męskiego, manus (IV dekl.) — żeńskiego.
Deklinacja rzeczowników · III–V
Wzory: III mieszana — urbs, urbis (miasto); III samogłoskowa — mare, maris (morze); IV — frūctus, -ūs (owoc), cornū, -ūs (róg); V — rēs, reī (rzecz).
| Przypadek | III miesz. m./f. | III samogł. n. | IV m./f. | IV n. | V |
|---|---|---|---|---|---|
| Nom. | ze słownika | ze słownika | -us | -ū | -ēs |
| Gen. | -is | -is | -ūs | -ūs | -eī / -ēī |
| Dat. | -ī | -ī | -uī | -ū | -eī / -ēī |
| Acc. | -em | jak nom. | -um | -ū | -em |
| Abl. | -e | -ī | -ū | -ū | -ē |
| Voc. | jak nom. | jak nom. | -us | -ū | -ēs |
| Przypadek | III miesz. m./f. | III samogł. n. | IV m./f. | IV n. | V |
|---|---|---|---|---|---|
| Nom. | -ēs | -ia | -ūs | -ua | -ēs |
| Gen. | -ium | -ium | -uum | -uum | -ērum |
| Dat. | -ibus | -ibus | -ibus | -ibus | -ēbus |
| Acc. | -ēs | -ia | -ūs | -ua | -ēs |
| Abl. | -ibus | -ibus | -ibus | -ibus | -ēbus |
| Voc. | -ēs | -ia | -ūs | -ua | -ēs |
Dobór wzoru i ograniczenia tabel
- III mieszana ma zwykle gen. plur. -ium. Typowe są rzeczowniki równozgłoskowe na -is, -ēs oraz jednosylabowe z dwiema spółgłoskami na końcu podstawy. Są wyjątki, np. pater → patrum.
- III samogłoskowa obejmuje m.in. neutra na -e, -al, -ar z abl. sing. -ī i nom. plur. -ia. Osobne rzeczowniki na -is, np. sitis, mają acc. sing. -im i abl. sing. -ī; nie odmieniają się jak urbs.
- W III deklinacji tematów na -i- spotyka się też acc. plur. -īs zamiast -ēs. W IV niektóre wyrazy mają dat./abl. plur. -ubus, np. arcubus.
- W V: reī, ale diēī. Pełną liczbę mnogą mają przede wszystkim rēs i diēs. Form nieregularnych, np. vīs, nie wyprowadzamy z tych tabel.