Tryb rozkazujący Imperativus
Tryb rozkazujący (Imperativus, od imperare - rozkazywać) stanowi formę rozkazu, polecenia lub prośby. Inaczej, niż w języku polskim, w łacinie tryb rozkazujący może występować w czasie teraźniejszym oraz przyszłym, w stronie czynnej i biernej. Ponadto w łacinie nie ma form trybu rozkazującego dla 1. pers. - aby np. powiedzieć "Chodźmy!" należy użyć trybu łączącego.
Czas teraźniejszy
Strona czynnaImperativus praesentis activi
| Os. | I kon. | II kon. | III kon. | IV kon. | |
|---|---|---|---|---|---|
| Sing. | 2. | ama! kochaj! |
vide! zobacz! |
leg-e! czytaj! |
audi! słuchaj! |
| Plur. | 2. | amā-te! kochajcie! |
vidē-te! zobaczcie! |
leg-ĭ-te! czytajcie! |
audī-te! słuchajcie! |
Liczba pojedyncza
Polecenie skierowane do jednej osoby ma formę 2. osoby liczby pojedynczej. W regularnych czasownikach koniugacji I, II i IV od bezokolicznika odrzucamy -re. W III koniugacji regularna forma kończy się na -e, np. legere → lege.
| amare kochać | Ama! Kochaj! |
|---|---|
| videre widzieć | Vide! Patrz! |
Liczba mnoga
Polecenie skierowane do grupy ma formę 2. osoby liczby mnogiej. W regularnych czasownikach koniugacji I, II i IV do formy liczby pojedynczej dodajemy -te. W III koniugacji końcowe -e zastępujemy -ite, np. lege → legite. Wyjątki zestawiono poniżej.
| audire słyszeć | Audīte! Słuchajcie! |
|---|---|
| videre widzieć | Vidēte! Patrzcie! |
| relinquere zostawiać | Relinquĭte! Zostawcie! |
| capere chwytać | Capĭte! Chwytajcie! |
| Bezok. | Sing. | Plur. |
|---|---|---|
| ducere prowadzić | Duc! Prowadź! |
Ducite! Prowadźcie! |
| dicere mówić | Dic! Mów! |
Dicite! Mówcie! |
| facere czynić | Fac! Czyń! |
Facite! Czyńcie! |
| ferre nieść | Fer! Nieś! |
Ferte! Nieście! |
Strona biernaImperativus praesentis passivi
| Os. | I kon. | II kon. | III kon. | IV kon. | |
|---|---|---|---|---|---|
| Sing. | 2. | salutā-re! bądź pozdrowiony! |
vidē-re! bądź widziany! |
duc-ĕ-re! bądź prowadzony! |
audī-re! bądź słuchany! |
| Plur. | 2. | saluta-mĭni! bądźcie pozdrowieni! |
vide-mĭni! bądźcie widziani! |
duc-i-mĭni! bądźcie prowadzeni! |
audi-mĭni! bądźcie słuchani! |
Czas przyszły
Tryb rozkazujący czasu przyszłego również wyraża polecenie, jednak stosuje się go głównie w dwóch przypadkach: kiedy rozkaz ma zostać wypełniony w przyszłości, lub kiedy wyraża prawo, ogólne zalecenie, formalną instrukcję itp.
Strona czynnaImperativus futuri activi
| Os. | I kon. | II kon. | III kon. | IV kon. | esse | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Sing. | 2. | amā-to kochaj |
vidē-to zobacz |
leg-ĭ-to czytaj |
audī-to słuchaj |
es-to bądź |
| 3. | amā-to niech kocha |
vidē-to niech zobaczy |
leg-ĭ-to niech czyta |
audī-to niech słucha |
es-to niech będzie |
|
| Plur. | 2. | ama-tōte kochajcie |
vide-tōte zobaczcie |
leg-i-tōte czytajcie |
audi-tōte słuchajcie |
es-tōte bądźcie |
| 3. | ama-nto niech kochają |
vide-nto niech zobaczą |
leg-u-nto niech czytają |
audi-u-nto niech słuchają |
sunto niech będą |
Przykłady w kontekście:
- Cum venero, epistulam legito. — Kiedy przyjdę, przeczytaj list. Forma legito jest tu poleceniem skierowanym do jednej osoby; jego wykonanie ma nastąpić po przyjściu mówiącego.
- Salus populi suprema lex esto. — Niech dobro ludu będzie najwyższym prawem (Cyceron, De legibus 3,8; fragment). Forma esto to tutaj 3. osoba liczby pojedynczej: wyraża zasadę, a nie zapowiada przyszłe zdarzenie.
Strona biernaImperativus futuri passivi
| Os. | I kon. | II kon. | III kon. | IV kon. | |
|---|---|---|---|---|---|
| Sing. | 2. | amā-tor bądź kochany |
vidē-tor bądź widziany |
leg-ĭ-tor bądź czytany |
audī-tor bądź słuchany |
| 3. | amā-tor niech będzie kochany |
vidē-tor niech będzie widziany |
leg-ĭ-tor niech będzie czytany |
audī-tor niech będzie słuchany |
|
| Plur. | 3. | ama-ntor niech będą kochani |
vide-ntor niech będą widzeni |
leg-u-ntor niech będą czytani |
audi-u-ntor niech będą słuchani |
Zaprzeczenie trybu rozkazującego (zakaz)
Zakaz można wyrazić przez noli dla jednej osoby lub nolite dla grupy osób oraz bezokolicznik czasu teraźniejszego. Są to formy trybu rozkazującego czasownika nolo — „nie chcieć”:
| Infinitivus | Sing. | Plur. |
|---|---|---|
| ire iść | Noli ire! Nie idź! |
Nolite ire! Nie idźcie! |
| sedere siedzieć | Noli sedere! Nie siedź! |
Nolite sedere! Nie siedźcie! |
| expectare czekać | Noli me expectare! Nie czekaj na mnie! |
Nolite expectare! Nie czekajcie na mnie! |
Ćwiczenie — polecenia i zakazy
W każdym punkcie dobieramy formę odpowiednią do liczby adresatów i rodzaju wypowiedzi. Polecenia twierdzące wyrażamy w imperativus praesentis activi, a zakazy za pomocą noli lub nolite i bezokolicznika.
- Lege librum! — Czytaj książkę! Jak brzmi to polecenie skierowane do grupy?
- Audite! — Słuchajcie! Jak brzmi to polecenie skierowane do jednej osoby?
- Jak można powiedzieć jednej osobie „Nie czytaj tej książki!”? Legere — czytać, hunc librum — tę książkę.
- Jak można powiedzieć grupie osób „Nie czekajcie na mnie!”? Expectare — czekać, me — mnie.
- Jak można powiedzieć jednej osobie „Mów prawdę!”? Dicere — mówić, verum — prawdę.
Odpowiedzi
- Legite librum! — Czytajcie książkę! W III koniugacji forma lege ma w liczbie mnogiej postać legite.
- Audi! — Słuchaj! Od formy audite odrzucamy -te.
- Noli hunc librum legere! — Nie czytaj tej książki! Jednemu adresatowi odpowiada noli; czasownik legere pozostaje w bezokoliczniku.
- Nolite me expectare! — Nie czekajcie na mnie! Grupie adresatów odpowiada nolite; expectare pozostaje w bezokoliczniku.
- Dic verum! — Mów prawdę! Dic jest nieregularną formą liczby pojedynczej; liczba mnoga to dicite.