Tryb oznajmujący Indicativus

Tryb oznajmujący (Indicativus, od indicere - oznajmiać) oznajmia fakt (lub rzecz uważaną za fakt). Tryb oznajmujący łączy się ze stroną czynną i bierną.

Budowa form

Końcówki osobowe i spójki omawia wprowadzenie do koniugacji. Zestawienia poniżej łączą stronę czynną i bierną w obrębie każdego czasu. Znaczenia czasów i relacje między czynnościami omawia artykuł Czasownik — czasy.

Czasy perfectum, plusquamperfectum i futurum II strony biernej są formami złożonymi. Tworzy się je jednakowo dla czasowników wszystkich koniugacji przez połączenie participium perfecti passivi (PPP) z odpowiednio odmienionym czasownikiem posiłkowym sum, esse, fui — „być”. PPP jest odmienny: w tych formach stoi w mianowniku i zgadza się z podmiotem pod względem rodzaju i liczby, np. Puella laudata est. — „Dziewczyna została pochwalona”; Pueri laudati sunt. — „Chłopcy zostali pochwaleni”. Polskie przekłady zachowują stronę bierną i zgodę z podmiotem. Całe połączenie PPP z est lub sunt wyraża tu czas przeszły; nie tłumaczymy samego est mechanicznie jako „jest”.

Czas teraźniejszy

Regularne formy praesens tworzymy od tematu praesentis, bez osobnej cechy czasu. W I koniugacji 1. osoba liczby pojedynczej kończy się na -o, np. amo. W III koniugacji spółgłoskowej pojawiają się samogłoski łączące. W IV koniugacji i III na -io 3. osoba liczby mnogiej ma zakończenia -iunt w stronie czynnej i -iuntur w biernej.

Strona czynnaIndicativus praesentis activi

	Os.	I kon.	II kon.	III kon.	IV kon.
Sing.	1.	am-o kocham	vidĕ-o widzę	leg-o czytam	audĭ-o słyszę
	2.	ama-s kochasz	vide-s widzisz	leg-i-s czytasz	audi-s słyszysz
	3.	ama-t kocha	vide-t widzi	leg-i-t czyta	audi-t słyszy
Plur.	1.	amā-mus kochamy	vidē-mus widzimy	leg-ĭ-mus czytamy	audī-mus słyszymy
	2.	amā-tis kochacie	vidē-tis widzicie	leg-ĭ-tis czytacie	audī-tis słyszycie
	3.	ama-nt kochają	vide-nt widzą	leg-u-nt czytają	audĭ-u-nt słyszą

Przykład:
Magister discipulos laudat.
Nauczyciel chwali uczniów.

Strona biernaIndicativus praesentis passivi

	Os.	I kon.	II kon.	III kon.	IV kon.
Sing.	1.	salut-or jestem pozdrawiany	vidĕ-or jestem widziany	duc-or jestem prowadzony	audĭ-or jestem słuchany
	2.	salutā-ris jesteś pozdrawiany	vidē-ris jesteś widziany	duc-ĕ-ris jesteś prowadzony	audī-ris jesteś słuchany
	3.	salutā-tur jest pozdrawiany	vidē-tur jest widziany	duc-ĭ-tur jest prowadzony	audī-tur jest słuchany
Plur.	1.	salutā-mur jesteśmy pozdrawiani	vidē-mur jesteśmy widziani	duc-ĭ-mur jesteśmy prowadzeni	audī-mur jesteśmy słyszani
	2.	saluta-mĭni jesteście pozdrawiani	vide-mĭni jesteście widziani	duc-i-mĭni jesteście prowadzeni	audi-mĭni jesteście słuchani
	3.	saluta-ntur są pozdrawiani	vide-ntur są widziani	duc-u-ntur są prowadzeni	audi-u-ntur są słuchani

Przykład:
Discipuli a magistro laudantur.
Uczniowie są chwaleni przez nauczyciela.

Czas przeszły niedokonany

Do tematu praesentis dodajemy cechę -ba- i końcówki osobowe. W III koniugacji, także na -io, oraz w IV przed -ba- występuje -e-, np. leg-e-ba-mus. W 1. osobie liczby pojedynczej końcówką jest -m w stronie czynnej i -r w biernej.

Strona czynnaIndicativus imperfecti activi

	Os.	I kon.	II kon.	III kon.	IV kon.
Sing.	1.	amā-ba-m kochałem	vidē-ba-m widziałem	leg-ē-ba-m czytałem	audi-ē-ba-m słyszałem
	2.	amā-ba-s kochałeś	vidē-ba-s widziałeś	leg-ē-ba-s czytałeś	audi-ē-ba-s słyszałeś
	3.	amā-ba-t kochał	vidē-ba-t widział	leg-ē-ba-t czytał	audi-ē-ba-t słyszał
Plur.	1.	ama-bā-mus kochaliśmy	vide-bā-mus widzieliśmy	leg-e-bā-mus czytaliśmy	audi-e-bā-mus słyszeliśmy
	2.	ama-bā-tis kochaliście	vide-bā-tis widzieliście	leg-e-bā-tis czytaliście	audi-e-bā-tis słyszeliście
	3.	amā-ba-nt kochali	vidē-ba-nt widzieli	leg-ē-ba-nt czytali	audi-ē-ba-nt słyszeli

Przykład:
Magister discipulos laudabat.
Nauczyciel chwalił uczniów.

Strona biernaIndicativus imperfecti passivi

	Os.	I kon.	II kon.	III kon.	IV kon.
Sing.	1.	salutā-ba-r byłem pozdrawiany	vide-ba-r byłem widziany	duc-ē-ba-r byłem prowadzony	audi-ē-ba-r byłem słyszany
	2.	saluta-bā-ris byłeś pozdrawiany	vide-bā-ris byłeś widziany	duc-e-bā-ris byłeś prowadzony	audi-e-bā-ris byłeś słuchany
	3.	saluta-bā-tur był pozdrawiany	vide-bā-tur był widziany	duc-e-bā-tur był prowadzony	audi-e-bā-tur był słuchany
Plur.	1.	saluta-bā-mur byliśmy pozdrawiani	vide-bā-mur byliśmy widziani	duc-e-bā-mur byliśmy prowadzeni	audi-e-bā-mur byliśmy słyszani
	2.	saluta-ba-mĭni byliście pozdrawiani	vide-ba-mĭni byliście widziani	duc-e-ba-mĭni byliście prowadzeni	audi-e-ba-mĭni byliście słyszani
	3.	saluta-ba-ntur byli pozdrawiani	vide-ba-ntur byli widziani	duc-e-ba-ntur byli prowadzeni	audi-e-ba-ntur byli słuchani

Przykład:
Discipuli a magistro laudabantur.
Uczniowie byli chwaleni przez nauczyciela.

Czas przyszły I

Futurum I tworzymy od tematu praesentis, ale cecha czasu zależy od koniugacji:

W I i II koniugacji występuje -b-, np. lauda-b-o. Między nim a końcówką pojawia się zwykle -i-, w 3. osobie liczby mnogiej -u-, a przed biernym -ris (także -re) -e-.
W III koniugacji, także na -io, oraz w IV występuje -a- w 1. osobie liczby pojedynczej, np. leg-a-m, leg-a-r, a w pozostałych osobach -e-.

Strona czynnaIndicativus futuri I (primi) activi

	Os.	I kon.	II kon.	III kon.	IV kon.
Sing.	1.	amā-b-o pokocham	vidē-b-o zobaczę	leg-a-m przeczytam	audĭ-a-m usłyszę
	2.	amā-b-i-s pokochasz	vidē-b-i-s zobaczysz	leg-e-s przeczytasz	audĭ-e-s usłyszysz
	3.	amā-b-i-t pokocha	vidē-b-i-t zobaczy	leg-e-t przeczyta	audĭ-e-t usłyszy
Plur.	1.	ama-b-ĭ-mus pokochamy	vide-b-ĭ-mus zobaczymy	leg-ē-mus przeczytamy	audi-ē-mus usłyszymy
	2.	ama-b-ĭ-tis pokochacie	vide-b-ĭ-tis zobaczycie	leg-ē-tis przeczytacie	audi-ē-tis usłyszycie
	3.	amā-b-u-nt pokochają	vidē-b-u-nt zobaczą	leg-e-nt przeczytają	audĭ-e-nt usłyszą

Przykład:
Magister discipulos laudabit.
Nauczyciel będzie chwalić uczniów.

W łacinie nie ma rozróżnienia na czas przyszły dokonany i niedokonany, zatem: amabis - pokochasz lub będziesz kochał, audiam - usłyszę lub będę słuchać, itd.

Strona biernaIndicativus futuri I passivi

	Os.	I kon.	II kon.	III kon.	IV kon.
Sing.	1.	salutā-b-or będę pozdrowiony	vidē-b-or będę widziany	duc-a-r będę prowadzony	audĭ-a-r będę słyszany
	2.	saluta-b-ĕ-ris będziesz pozdrowiony	vide-b-ĕ-ris będziesz widziany	duc-ē-ris będziesz prowadzony	audi-ē-ris będziesz słuchany
	3.	saluta-b-ĭ-tur będzie pozdrowiony	vide-b-ĭ-tur będzie widziany	duc-ē-tur będzie prowadzony	audi-ē-tur będzie słuchany
Plur.	1.	saluta-b-ĭ-mur będziemy pozdrowieni	vide-b-ĭ-mur będziemy widziani	duc-ē-mur będziemy prowadzeni	audi-ē-mur będziemy słuchani
	2.	saluta-b-i-mĭni będziecie pozdrowieni	vide-b-i-mĭni będziecie widziani	duc-e-mĭni będziecie prowadzeni	audi-e-mĭni będziecie słuchani
	3.	saluta-b-u-ntur będą pozdrowieni	vide-b-u-ntur będą widziani	duc-e-ntur będą prowadzeni	audi-e-ntur będą słuchani

Przykład:
Discipuli a magistro laudabuntur.
Uczniowie będą chwaleni przez nauczyciela.

Ćwiczenie — praesens, imperfectum i futurum I

W pierwszych trzech punktach określamy czas, osobę, liczbę i stronę oraz podajemy polskie znaczenie. Wszystkie formy są w trybie oznajmującym. W kolejnych punktach zmieniamy wskazane formy.

laudantur (od laudare — chwalić).
legebamus (od legere — czytać).
audietis (od audire — słuchać).
Jaką postać ma laudo („chwalę”) w 1. osobie liczby mnogiej, w tym samym czasie i stronie?
Puer librum legebat. — Chłopiec czytał książkę. Jak brzmi to zdanie w stronie biernej? Podmiotem będzie liber („książka”), a wykonawcę wyrazi a puero („przez chłopca”).
Jaką postać ma laudabis („będziesz chwalić”) w 3. osobie liczby mnogiej strony biernej, w tym samym czasie?

Odpowiedzi

Praesens, 3. pers. plur., strona bierna — „są chwaleni / chwalone”.
Imperfectum, 1. pers. plur., strona czynna — „czytaliśmy / czytałyśmy”. Podział: leg-e-ba-mus.
Futurum I, 2. pers. plur., strona czynna — „będziecie słuchać”. W IV koniugacji cechą czasu w tej osobie jest -e-: audi-e-tis.
Laudamus. — Chwalimy. Do tematu lauda- dołączamy końcówkę -mus.
Liber a puero legebatur. — Książka była czytana przez chłopca. Nowy podmiot jest w liczbie pojedynczej, więc czasownik ma formę 3. osoby liczby pojedynczej strony biernej: leg-e-ba-tur.
Laudabuntur. — Będą chwaleni / chwalone. Zachowujemy cechę czasu -b-, dodajemy samogłoskę łączącą -u- i końcówkę -ntur.

Czas przeszły dokonany

W stronie czynnej podstawą jest temat perfecti, który otrzymujemy z trzeciej formy podstawowej po odrzuceniu -i, np. laudavi → laudav-, legi → leg-. Dodajemy do niego osobne końcówki: -i, -isti, -it, -imus, -istis, -erunt. W 3. osobie liczby mnogiej występuje też wariant -ere. W stronie biernej łączymy imiesłów przeszły bierny z praesens czasownika sum. Imiesłów zgadza się z podmiotem w rodzaju i liczbie.

Strona czynnaIndicativus perfecti activi

	Os.	I kon.	II kon.	III kon.	IV kon.
Sing.	1.	amav-i pokochałem	vid-i zobaczyłem	leg-i przeczytałem	audiv-i usłyszałem
	2.	amav-isti pokochałeś	vid-isti zobaczyłeś	leg-isti przeczytałeś	audiv-isti usłyszałeś
	3.	amav-it pokochał	vid-it zobaczył	leg-it przeczytał	audiv-it usłyszał
Plur.	1.	amav-ĭmus pokochaliśmy	vid-ĭmus zobaczyliśmy	leg-ĭmus przeczytaliśmy	audiv-ĭmus usłyszeliśmy
	2.	amav-istis pokochaliście	vid-istis zobaczyliście	leg-istis przeczytaliście	audiv-istis usłyszeliście
	3.	amav-ērunt pokochali	vid-ērunt zobaczyli	leg-ērunt przeczytali	audiv-ērunt usłyszeli

Przykład:
Magister discipulos laudavit.
Nauczyciel pochwalił uczniów.

Z tematu perfecti czasownika (znajdowanego w trzeciej formie podstawowej po odcięciu końcówki -i) tworzy się trzy czasy w stronie czynnej: przeszły dokonany (perfectum), zaprzeszły (plusquamperfectum) oraz przyszły II (futurum II - futurum secundum). Czasy te tworzy się w jednakowy sposób dla czasowników wszystkich koniugacji, dodając do tematu perfecti odpowiednie zakończenia:

Końcówki perfectum:

końcówki: -i,- isti, -it, -ĭmus, -istis, -ērunt
wyraża czynność przeszłą dokonaną
Veni, vidi, vici. - Przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem.

Strona biernaIndicativus perfecti passivi

Os.	Sing.	Plur.
1.	amatus, -a, -um sum	amati, -ae, -a sumus
2.	amatus, -a, -um es	amati, -ae, -a estis
3.	amatus, -a, -um est	amati, -ae, -a sunt

Przykład:
Discipuli a magistro laudati sunt.
Uczniowie zostali pochwaleni przez nauczyciela.

Czas zaprzeszły

W stronie czynnej do tematu perfecti dodajemy -era- i końcówki osobowe. W stronie biernej łączymy imiesłów przeszły bierny z imperfectum czasownika sum. Forma posiłkowa określa osobę i liczbę, a imiesłów zachowuje zgodę z podmiotem. Czas ten wskazuje czynność wcześniejszą od innej czynności lub punktu odniesienia w przeszłości.

Strona czynnaIndicativus plusquamperfecti activi

Do tematu dodajemy końcówki -eram, -eras, -erat, -eramus, -eratis, -erant.

Przykład:
Dixi, quod audiveram.
Powiedziałem to, co wcześniej usłyszałem. Audiveram wskazuje czynność wcześniejszą od wypowiedzi wyrażonej przez dixi.

Strona biernaIndicativus plusquamperfecti passivi

Os.	Sing.	Plur.
1.	amatus, -a, -um eram	amati, -ae, -a eramus
2.	amatus, -a, -um eras	amati, -ae, -a eratis
3.	amatus, -a, -um erat	amati, -ae, -a erant

Przykład:
Epistula iam lecta erat, cum amicus venit.
Kiedy przyszedł przyjaciel, list był już przeczytany.

Czas przyszły II

Futurum II, zwane też futurum exactum, wskazuje czynność wcześniejszą od innej czynności lub punktu odniesienia w przyszłości. W stronie czynnej korzystamy z tematu perfecti, a w biernej z imiesłowu przeszłego biernego i futurum I czasownika sum. W polskim tłumaczeniu zwykle wystarcza zwykły czas przyszły; kolejność zdarzeń wynika z treści zdania.

Strona czynnaIndicativus futuri II activi

Do tematu dodajemy końcówki -ero, -eris, -erit, -erimus, -eritis, -erint. W 3. osobie liczby mnogiej występuje -erint; forma sum w futurum I ma natomiast postać erunt.

Przykład:
Cum librum legero, tibi dabo.
Kiedy przeczytam książkę, dam ci ją. Najpierw przeczytam, później ją przekażę.

Taką relację wyraża także zdanie Ut audiveris, ita te audient. — Jak wysłuchasz, tak ciebie będą słuchać.

Strona biernaIndicativus futuri II passivi

Os.	Sing.	Plur.
1.	amatus, -a, -um ero	amati, -ae, -a erimus
2.	amatus, -a, -um eris	amati, -ae, -a eritis
3.	amatus, -a, -um erit	amati, -ae, -a erunt

Przykład:
Cum epistula lecta erit, respondebo.
Kiedy list zostanie przeczytany, odpowiem.

Ćwiczenie — perfectum, plusquamperfectum i futurum II

W pierwszych trzech punktach określamy czas, osobę, liczbę i stronę oraz podajemy polskie znaczenie. Wszystkie formy są w trybie oznajmującym. Pozostałe punkty dotyczą zmiany form i kolejności zdarzeń.

laudavistis (od laudare — chwalić).
legeramus (od legere — czytać).
laudavero (od laudare — chwalić).
Puellae laudatae sunt. — Dziewczęta zostały pochwalone. Jak brzmi to zdanie w plusquamperfectum?
Laudatus erit. — Zostanie pochwalony (przed inną przyszłą czynnością). Jaką postać ma ta forma, gdy chodzi o grupę kobiet?
Cum librum legeris, mihi dabis. — Kiedy przeczytasz książkę, dasz mi ją. Która czynność nastąpi wcześniej i które formy wskazują tę kolejność?