Czasowniki nieregularne

Informacje o czasowniku sum oraz possum i prosum znajdują się w osobnym artykule.

Formy podstawowe i praesens

Poniżej prezentujemy najpotrzebniejsze formy czasowników nieregularnych, nie pełną odmianę - zobacz: Odmiana (narzędzie). Odmienne tematy można rozpoznać dzięki formom podstawowym.

Fero — różne tematy

Formy podstawowe łączą tematy fer-, tul- i lat- w odmianę jednego czasownika. Dlatego tuli rozpoznajemy jako perfectum od fero, mimo odmiennego początku wyrazu. W praesens formy fers, fert, fertis nie mają samogłoski łączącej między fer- a końcówką.

Przykład:
Puer librum fert.
Chłopiec niesie książkę.

W innych czasach przydatne są formy ferebam — „niosłem” oraz feram, feres — „będę niósł, będziesz niósł”. Rozkaz ma formę fer! — „nieś!” lub ferte! — „nieście!”.

Eo — formy z e- i i-

W odmianie eo występują formy z e- i i-. Eunt („idą”) i imus („idziemy”) należą do tego samego czasownika, choć ich początek jest różny. Imperfectum ma postać ibam — „szedłem”, a futurum I ibo — „pójdę”. Rozkaz to i! — „idź!” lub ite! — „idźcie!”.

Przykład:
Pueri domum eunt.
Chłopcy idą do domu.

Volo, nolo i malo

Czasowniki te mogą łączyć się z bezokolicznikiem, który wskazuje czynność chcianą, odrzucaną lub preferowaną. Przy wspólnym podmiocie obu czasowników otrzymujemy proste konstrukcje:

• Volo librum legere. — Chcę przeczytać książkę.
• Nolo discedere. — Nie chcę odchodzić.
• Malo manere quam discedere. — Wolę zostać niż odejść.

Nie wszystkie formy nolo są jednowyrazowe: w praesens występują non vis, non vult, non vultis. W coniunctivus praesentis 1. osoba liczby pojedynczej tych trzech czasowników ma formy velim, nolim, malim, a w coniunctivus imperfecti odpowiednio vellem, nollem, mallem. Zakaz można wyrazić przez noli lub nolite z bezokolicznikiem.

Edo a sum — podobna pisownia

Makrony w wariantach ēs, ēst, ēstis, ēsse występują dla odróżnienia od sum („być”); (pozostałe formy w tym zestawieniu są zapisane bez pełnego oznaczenia iloczasu): Puer panem ēst — „Chłopiec je chleb”; puer laetus est — „Chłopiec jest wesoły”. W tekście bez znaków długości pomaga składnia i kontekst.

Facio i fio

Facio, facere, feci, factum — „robić” — ma w stronie biernej systemu praesentis formy fio, fis, fit, fiunt oraz bezokolicznik fieri. Zwykłe użycie fio nie obejmuje wszystkich osób praesens równie swobodnie. Perfectum: factus/facta/factum sum, ze zgodą imiesłowu.

Puer pontem facit — „Chłopiec robi most”; pons fit — „Most jest budowany / powstaje”; pons factus est — „Most został zbudowany”. Fio może też znaczyć „staję się” lub „dzieje się”: Quid fit? — „Co się dzieje?”.

Złożenia: ich form uczymy się osobno: refero, referre, rettuli, relatum („odnosić; donosić”), redeo, redire, redii, reditum („wracać”). Złożenia na -ficio mają zwykle bierne -ficior, np. conficio → conficior. Nie doklejamy przedrostka do każdej formy fio.

Czasowniki o niepełnym paradygmacie

Odi („nienawidzę”) i memini („pamiętam”) mają formę perfectum, lecz zwykle znaczenie teraźniejsze. Oderam, memineram znaczą „nienawidziłem, pamiętałem”, a odero, meminero — „będę nienawidził, będę pamiętał”. Bezokoliczniki: odisse, meminisse. Rozkaz: memento! / mementote! — „pamiętaj!” / „pamiętajcie!”.

Coepi zachowuje znaczenie przeszłe: Legere coepi — „Zacząłem czytać”, nie „zaczynam”. W teraźniejszości używamy zwykle incipio.

Przy bezokoliczniku biernym spotykamy coeptus sum: Pons aedificari coeptus est. Schemat budowy, zachowujący stronę bierną: „most — zaczęty — być budowany”; naturalnie: „Zaczęto budować most”.

Formy można przećwiczyć w narzędziu Odmiana; znaczenie i konstrukcję ustalamy na podstawie zdania. Por. także possum i prosum oraz czasowniki deponens.

Ćwiczenie — rozpoznawanie form

W pierwszych dwóch punktach podajemy czasownik w formie słownikowej, czas, osobę i liczbę. W dalszych punktach dobieramy wskazaną formę lub objaśniamy jej znaczenie. Wszystkie formy osobowe w ćwiczeniu są w trybie oznajmującym.

1. tulistis
2. eunt
3. Jaką postać ma 3. osoba liczby pojedynczej praesens od nolo? Chodzi o znaczenie „nie chce”.
4. Puer panem ēst. — Chłopiec je chleb. Od którego czasownika pochodzi ēst? Jaką ma osobę i liczbę?
5. Pons factus est. — Most został zbudowany. Jak brzmi to zdanie w praesens, ze znaczeniem „Most powstaje”?
6. Memini. — Który przekład jest właściwy w zwykłym użyciu: „pamiętam” czy „pamiętałem”? Jaką formę ma czasownik?
7. Legere coepi. — Czy chodzi o rozpoczęcie czytania teraz, czy w przeszłości?

Powiązane artykuły

• Koniugacja
• Tryb oznajmujący
• Tryb rozkazujący
• Tryb łączący
• Czasowniki bezosobowe