Tryb łączący Coniunctivus

Tryb łączący (coniunctivus, subiunctivus) może wyrażać wolę, życzenie, możliwość lub namysł. Występuje też w wielu zdaniach podrzędnych. Jego inne nazwy „tryb przypuszczający” i „tryb warunkowy” nie oddają wszystkich zastosowań. Polskie tłumaczenie dobieramy do funkcji całego zdania; tryb łączący nie zawsze odpowiada polskiej formie z „by”.

W zdaniach głównych

Zachęta i wezwanie Coniunctivus hortativus, coniunctivus iussivus

Wspólną czynność proponujemy zwykle za pomocą 1. osoby liczby mnogiej praesens. To coniunctivus hortativus. Wezwanie skierowane do innej osoby może wyrażać coniunctivus iussivus:

• Statim proficiscamur! — Wyruszmy od razu! (zachęta obejmująca mówiącego).
• Veniant! — Niech przyjdą! (wezwanie dotyczące innych osób).

Przeczeniem jest ne: Ne diu maneamus. — Nie zostawajmy długo. Zakaz w 2. osobie często wyrażamy za pomocą ne z coniunctivus perfecti, np. Ne hoc feceris! — Nie rób tego! Inny sposób tworzenia zakazu to noli, nolite z bezokolicznikiem.

Życzenie Coniunctivus optativus

Coniunctivus optativus wyraża życzenie, często ze słowem utinam — „oby”. Dobór czasu pozwala odróżnić nadzieję na spełnienie życzenia od żalu, że rzeczywistość jest inna:

• Utinam amicus veniat! — Oby przyjaciel przyszedł! Praesens: przyjście jest jeszcze możliwe.
• Utinam amicus adesset! — Gdyby tylko przyjaciel był tutaj! Imperfectum: życzenie sprzeczne z obecną sytuacją — przyjaciela tu nie ma.
• Utinam amicus venisset! — Gdyby tylko przyjaciel wtedy przyszedł! Plusquamperfectum: żal dotyczący przeszłości — przyjaciel nie przyszedł.

Życzenie dotyczące przeszłości, którego spełnienia mówiący nie jest pewien, może mieć perfectum, np. Utinam amicus venerit! — Oby przyjaciel przyszedł! (chodzi o to, czy już przyszedł). Przeczeniem w życzeniach jest ne, np. Utinam ne hoc accidisset! — Gdyby tylko to się nie wydarzyło!

Możliwość Coniunctivus potentialis

Coniunctivus potentialis przedstawia coś jako możliwe albo ostrożne stwierdzenie:

• Aliquis dicat… — Ktoś mógłby powiedzieć…
• Hoc non dixerim. — Tego bym nie powiedział.

Przeczeniem jest tu non. Forma dixerim to perfectum, ale w tym użyciu wyraża ostrożne zastrzeżenie, bez koniecznego odniesienia do wcześniejszej wypowiedzi.

Namysł i wahanie Coniunctivus deliberativus/dubitativus

Pytanie, w którym mówiący rozważa, co zrobić, może zawierać coniunctivus deliberativus, zwany też dubitativus:

• Quid faciam? — Co mam zrobić? (namysł w obecnej sytuacji).
• Quid facerem? — Co miałem zrobić? (namysł lub bezradność wobec sytuacji z przeszłości).

W tym użyciu praesens odnosi się do obecnej sytuacji, a imperfectum do przeszłej. Przeczeniem jest non.

Założenie Coniunctivus concessivus

Coniunctivus concessivus pozwala przyjąć jakieś twierdzenie (coś założyć) na potrzeby dalszego rozumowania: Sit hoc verum. — Załóżmy, że to prawda. Nie jest to życzenie, żeby twierdzenie stało się prawdziwe. Przeczeniem jest ne.

W zdaniach podrzędnych

W zdaniu podrzędnym tryb łączący może wynikać z rodzaju konstrukcji i ma inną rolę. Nie dodajemy wtedy do tłumaczenia automatycznie „oby” ani „niech”:

• Venio ut te videam. — Przychodzę, żeby cię zobaczyć. Zdanie z ut wyraża cel.
• Rogo te ut venias. — Proszę cię, żebyś przyszedł. Zdanie z ut jest dopełnieniem: wskazuje, o co chodzi w prośbie.

W zdaniach celowych przeczeniem jest ne — „żeby nie”. W innych konstrukcjach dobór przeczenia zależy od ich zasad. Następstwo czasów pomaga ustalić relacje czasowe między czynnościami; szczegóły użycia omawia artykuł o zdaniach podrzędnych.

Czasy w trybie łączącym

Tryb łączący ma cztery czasy: praesens, imperfectum, perfectum i plusquamperfectum. Nie ma osobnych form futurum I ani futurum II, może jednak odnosić się do przyszłości, np. w wezwaniu lub życzeniu. Najpierw ustalamy funkcję wypowiedzi, a potem znaczenie czasu w tej funkcji. Stąd perfectum w zakazie nie nakazuje polskiego czasu przeszłego, a imperfectum w życzeniu może dotyczyć teraźniejszości.

Podobne formy, różne tryby

Sama postać legam nie rozstrzyga o trybie: może być 1. osobą liczby pojedynczej futurum I indicativi albo praesens coniunctivi. Znaczenie ustalamy z konstrukcji zdania i kontekstu:

• Cras librum legam. — Jutro przeczytam książkę. W zapowiedzi przyszłej czynności legam jest formą trybu oznajmującego.
• Quid legam? — Co mam przeczytać? Jeśli pytanie wyraża namysł nad wyborem lektury, legam jest formą trybu łączącego.

Czas teraźniejszy Coniunctivus praesentis

Tryb łączący czasu teraźniejszego tworzy się w następujący sposób:

• I koniugacja: temat teraźniejszy (bez -a) + e + końcówki strony czynnej lub biernej
• II, III, IV koniugacja: temat teraźniejszy + a + końcówki strony czynnej lub biernej

Strona czynna Coniunctivus praesentis activi

Strona bierna Coniunctivus praesentis passivi

Czas przeszły niedokonany Coniunctivus imperfecti

Tryb łączący czasu przeszłego niedokonanego tworzy się przez dodanie do bezokolicznika czasu teraźniejszego strony czynnej (infinitivus praesentis activi) końcowek strony czynnej lub biernej.

Strona czynna Coniunctivus imperfecti activi

Strona bierna Coniunctivus imperfecti passivi

Czas przeszły dokonany Coniunctivus perfecti

Strona czynna Coniunctivus perfecti activi

Tworzy się we wszystkich koniugacjach przez dodanie do tematu perfecti końcówek:
-erim, -erīs, -erit, -erīmus, -erītis, -erint.

W tabeli przyjmujemy długie ī w końcówkach -erīs, -erīmus, -erītis. W praktyce rozróżnienie iloczasu tych form i odpowiednich form futurum II nie zawsze było zachowywane. Przy rozpoznawaniu trybu uwzględniamy konstrukcję zdania i kontekst.

Strona bierna Coniunctivus perfecti passivi

Czas zaprzeszły Coniunctivus plusquamperfecti

Strona czynna Coniunctivus plusquamperfecti activi

Tworzy się przez dodanie do bezokolicznika czasu przeszłego dokonanego strony czynnej końcówek osobowych.

Strona biernaConiunctivus plusquamperfecti passivi

Składa się z imiesłowu biernego czasu przeszłego dokonanego (participium perfecti passivi, PPP) oraz słowa posiłkowego sum w trybie łączącym czasu przeszłego niedokonanego.

Ćwiczenia

W zadaniach porównujemy funkcję formy, jej budowę i znaczenie w zdaniu.

1. Jaką funkcję pełni legamus w zachęcie Legamus hunc librum! — „Przeczytajmy tę książkę!”?
2. Czy życzenie Utinam amicus adsit! — „Oby przyjaciel był obecny!” przedstawia się jako możliwe do spełnienia, czy jako nierealne w teraźniejszości?
3. Jaką funkcję pełni coniunctivus w pytaniu wyrażającym namysł Quid faciam? — „Co mam zrobić?”?
4. Jak można przetłumaczyć Hoc non dixerim., jeśli mówiący ostrożnie wyraża własną ocenę? Czy perfectum musi oznaczać tutaj czynność przeszłą?
5. Jakiego przeczenia wymaga zachęta „Nie traćmy nadziei!”: … desperemus! — ne czy non?
6. W zapowiedzi „Jutro przeczytam książkę” występuje Cras librum legam. W pytaniu wyrażającym namysł „Jaką książkę mam przeczytać?” występuje Quem librum legam? Jakie tryby reprezentuje legam w tych dwóch kontekstach?
7. Czy w zakazie Ne discesseris. perfectum wymaga polskiego czasu przeszłego?

Powiązane artykuły

• Koniugacja
• Tryb oznajmujący
• Tryb rozkazujący
• Czasowniki nieregularne
• Czasowniki bezosobowe