Saturnalia

Geneza

Saturnalia były starożytnym świętem obchodzonym przez Rzymian ku czci Saturna, boga rolnictwa i cywilizacji. Ponieważ Saturn był pradawnym narodowym bóstwem Latium, dokładne pochodzenie obrzędu nie jest znane. Pierwotnie mógł on mieć charakter dożynkowy; później prawdopodobnie upamiętniano w ten sposób wzniesienie świątyni Saturna.

Świętowano pod koniec grudnia, kiedy całkowicie ustawała praca na roli, w okolicach przesilenia zimowego. W czasach republiki formalnie świętowano 19. grudnia, ale po wprowadzeniu kalendarza juliańskiego był to 17. grudnia. Aby uprościć rachubę, Augustus ustanowił świętem wszystkie trzy dni. W rzeczywistości za czasów Cesarstwa w ciągu tego tygodnia obchodzono trzy różne święta: Saturnalia, Opalia (od Ops, żony Saturna) i Sigillaria (od sigillae - małych glinianych figurek, sprzedawanych i podarowywanych dzieciom).

Od wieków wszystkie klasy społeczne traktowały Saturnalia jako okres swobody i niczym nieskrępowanej zabawy. Powszechne rozluźnienia praw i obyczajów znajdowało wyraz m.in. w zamianie ról panów i niewolników. Wśród Chrześcijan "saturnalia" stały się synonimem orgii. Średniowieczne obchody Święta Głupców były również kontynuacją Saturnaliów.

Uroczystości i zwyczaje

Początkowo z okazji Saturnaliów organizowano publiczną ucztę. W tym okresie wszelki handel ustawał, zamykano sądy i szkoły, a rozpoczynanie wojny i karanie przestępców uznawano za obrazę bogów. Na ulicach wołano "Io, Saturnalia!" - "Hej, chwała Saturnowi!"; zwyczaj zwany clamare Saturnalia. Ofiary bogom składano bez zwykle obowiązkowych nakryć głowy w przekonaniu, że żaden zły omen nie zakłóci tak uroczystego dnia.

Wiele spośród rzymskich zwyczajów przypominało Boże Narodzenie i karnawał. Często ścinano i dekorowano drzewa iglaste, swoją zielenią symbolizujące siłę życiową pokonującą trudy zimy. Rzymianie także obdarowywali się prezentami; przełożeni od podwładnych zwykle otrzymywali cerei (świece woskowe). Zachowało się kilka epigramatów Marcjusza, napisanych jako dodatki do upominków.

W czasie święta można było publicznie uprawiać hazard, podobnie jak niegdyś pozwalano grać w karty w Wigilię. Wszyscy odrzucali togę, ubierali synthesis (rodzaj luźnego okrycia), a na głowy zakładali pileus (spiczastą filcową czapkę, noszoną również przez wyzwoleńców), zwyczaj przypominający karnawałowe maskarady. Wybierano również "króla", który przez ten czas sprawował władzę.

Szczególnie odświętnie traktowano niewolników: byli zwolnieni ze zwykłych obowiązków, również zakładali pileus, który stanowił dla nich oznakę wolności, cieszyli się całkowitą wolnością słowa i ucztowali na równi z wolnymi, ubrani w szaty swoich panów.

Opracowano na podstawie:
Association for Latin Teaching
Wikipedia - Saturnalia